Bakı. Trend:
Ürək-damar xəstəliklərinin yaranmasında genetik amillərlə
yanaşı, gündəlik həyat tərzi və qidalanma vərdişləri də mühüm rol
oynayır. Həddindən artıq duz və şəkər qəbulu, yağlı və qızardılmış
qidalara üstünlük verilməsi, meyvə-tərəvəz və liflə zəngin
məhsulların rasionda kifayət qədər yer almaması ürək sağlamlığına
mənfi təsir göstərə bilər. Bəs ürəyi qorumaq üçün gündəlik
qidalanmada nələrə diqqət etmək lazımdır? Gec saatlarda yemək ürəyə
necə təsir edir, yaş artdıqca qida rasionu dəyişməlidirmi və ev
şəraitində sağlam yeməkləri necə hazırlamaq olar?
Bu və digər sualları Səhiyyə Nazirliyi C.Abdullayev adına
Elmi-Tədqiqat Kardiologiya İnstitutunun kardioloqu Ruqiyyə Qasımova
cavablandırıb.
– Ruqiyyə xanım, düzgün qidalanma ürək-damar
xəstəliklərinin qarşısını almağa kömək edə bilərmi?
– Düzgün qidalanma ürək-damar xəstəliklərinin qarşısının
alınmasında əsas rol oynayır. İnsan gündəlik qida rasionunu düzgün
seçdikdə qanda yağ balansı tədricən yaxşılaşır, damarların daxili
səthi daha az zədələnir və qan dövranı normallaşır. Bu isə uzun
müddətdə damarların daralmasının qarşısını alır və ürəyin daha az
yük altında işləməsini təmin edir. Eyni zamanda, düzgün qidalanma
bədən çəkisini sabit saxlayaraq, artıq çəki nəticəsində ürəyə düşən
əlavə gərginliyi azaldır və nəticədə həm təzyiqi, həm də ümumi
dövran sistemini balanslaşdırır. Düzgün qidalanma yalnız
profilaktika vasitəsi deyil, həm də mövcud risklərin zəiflədilməsi
baxımından çox ciddi rol oynayır.
Qidalanma ilə xəstəlik arasındakı birbaşa əlaqə elmi cəhətdən
sübut edilib. Süd məhsulları, zeytun yağı, tünd şokolad, tərəvəz,
meyvə, qoz-fındıq, balıqdan ibarət balanslı pəhriz ürək-damar
xəstəlikləri riskini azaldır. Emal olunmuş ət məhsulları və
sənayedə istehsal olunan trans yağ turşuları isə bu riski
artırır.
Müxtəlif ürək-damar xəstəliklərinin qarşısının alınması üçün
sağlam həyat tərzi və düzgün qidalanma vərdişləri çox vacibdir.
Qida insanlar üçün əsas enerji mənbəyidir. Sağlam qida yalnız
ürək-damar xəstəlikləri riskini azaltmır, həm də bu vəziyyətlərin
müalicəsində əhəmiyyətli dəstəkləyici təsir göstərir.
– İnsanlar ürək sağlamlığı ilə bağlı qidalanmada ən çox
hansı səhvləri edirlər?
– İnsanların ürək sağlamlığı ilə bağlı qidalanmada etdiyi
səhvlər əsasən gündəlik vərdişlərdən qaynaqlanır və çox vaxt
fərqinə varmadan davam etdirilir. Məsələn, çoxları yeməyin dadlı
olması üçün artıq duzdan istifadə edir və bunun damarlara necə
təsir etdiyini nəzərə almır. Bəziləri isə hazır və tez hazırlanan
qidaları rahatlıq baxımından üstün tutur, amma bu cür qidaların
tərkibində olan gizli yağ və şəkər miqdarı ürək üçün ciddi risk
yaradır. Digər bir səhv isə “yüngül” və ya “sağlam” adı ilə təqdim
olunan məhsullara həddindən artıq güvənməkdir, çünki bu məhsulların
bəzilərində yağ azaldılsa da, onun yerinə başqa zərərli maddələr
əlavə olunur. Lif baxımından zəngin qidaların az istifadə olunması,
gün ərzində tərəvəzlərin kifayət qədər qəbul edilməməsi də geniş
yayılmış problemlərdəndir və bu da damarların təmiz qalmasına mane
olur.
İnsanların gündəlik qidalanmalarında ürəyə mənfi təsir göstərən
bir neçə səhvi müəyyən etmək olar. Onlardan biri kifayət qədər
bitki mənşəli qida qəbul etməməkdir. Tərəvəzlər, meyvələr və
giləmeyvələr antioksidant və iltihab əleyhinə xüsusiyyətlərə malik
maddələr olan fitonutrientlərlə zəngindir. Onlar xolesterol
metabolizmasına təsir göstərir ki, bu da qan təzyiqini
sabitləşdirir və qan damarlarının divarlarını gücləndirir.
Bundan əlavə, həftədə bir neçə dəfə qızardılmış qida qəbul etmək
təhlükəli ola bilər. Qidaları yağda qızartmaq hüceyrə qocalmasının
güclü stimullaşdırıcıları olan inkişaf etmiş qlikasiya son
məhsullarının (AGE) əmələ gəlməsini təşviq edir. AGE damar
toxumasını sərtləşdirə bilər və damar zədələnməsi riskini
artırır.
Həddindən artıq şəkər istehlakı piylənməni sürətləndirir ki, bu
da birbaşa qan təzyiqinə təsir edir və nəticədə ürəyin yükü artır.
Duzlu qidaların həddindən artıq istehlakı isə yüksək təzyiqə, ürək
çatışmazlığına və insult riskinə səbəb olur.
Ürək sağlamlığı üçün təmiz su içməyin vacibliyini vurğulamaq
lazımdır. Suyun olmaması qanın qatılaşmasına səbəb ola bilər.
Nəticədə ürək daha çox işləməli olur ki, bu da qan təzyiqini
artırır. Belə hallarda insan infarkt və insultlara qarşı həssas
olur.
– Meyvə və tərəvəzlərin qəbulu ürək sağlamlığına necə
təsir edir?
– Meyvə və tərəvəzlərin ürək sağlamlığına təsiri çoxşaxəlidir və
onlar sadəcə “vitamin verir” anlayışı ilə məhdudlaşmır. Bu qidalar
damarların daxili səthini qoruyan və zədələnmənin qarşısını alan
maddələrlə zəngindir. Eyni zamanda, qanda olan artıq maddələrin
təmizlənməsinə kömək edir. Onların tərkibindəki lif maddəsi həzm
sistemini yaxşılaşdırmaqla yanaşı, qanda olan artıq yağların
səviyyəsini də tədricən aşağı salır və bu, damarların tıxanma
riskini azaldır. Bundan başqa, bu qidalar bədəndə maye və mineral
balansını qoruyaraq təzyiqin normada qalmasına dəstək olur və
nəticədə ürək daha stabil şəkildə fəaliyyət göstərir. Müxtəlif
rəngli meyvə və tərəvəzlərin birlikdə istifadə olunması isə bu
qoruyucu təsiri daha da gücləndirir.
Taxıl və paxlalılarla yanaşı, meyvə-tərəvəzlər liflərin əsas
mənbəyidir. Lif zərərli xolesterolu xaric etməyə və qan təzyiqini
normallaşdırmağa kömək edir. Bu, xüsusilə hipertoniyası olanlara
vacibdir.
Ürək üçün vacib olan meyvələr kalsium və kaliumla zəngin
olmalıdır. Bu qida maddələri qan damarlarının divarlarını və ürək
əzələlərini gücləndirir. Vitaminlər də sağlam qidalanmanın vacib
hissəsidir. Ürək üçün A, B və C vitaminləri ilə zəngin olan
meyvələr faydalıdır.
Tərəvəzlərin gündəlik istifadəsinin ürək-damar sisteminə müsbət
təsiri, insult və infarkt riskini azaltdığını çoxsaylı
tədqiqatlarda sübut edilib. Bu, bir çox tərəvəzlərdə beta-karotin
və müxtəlif vitaminlərin yüksək miqdarda olması ilə
əlaqədardır.
– Axşam saatlarında gec yemək ürəyə təsir edə
bilərmi?
– Axşam saatlarında gec yemək ürək-damar sisteminə mənfi təsir
göstərə bilər, çünki bədən gecə saatlarında istirahət rejiminə
keçdiyi üçün qəbul edilən qidaların həzmi daha yavaş gedir. Bu
vəziyyət bədəndə artıq enerji yığılmasına və zamanla çəkinin
artmasına səbəb olur ki, bu da ürəyin işini çətinləşdirir. Eyni
zamanda, gec yemək yuxunun keyfiyyətini aşağı sala bilər. Kifayət
qədər dərin yuxu olmaması ürək ritminə və ümumi bərpa proseslərinə
təsir göstərir. Bəzi hallarda isə yeməkdən dərhal sonra uzanmaq
həzm sisteminə əlavə yük yaradır.
– Yaş artdıqca qidalanmaya yanaşma
dəyişməlidirmi?
– Yaş artdıqca qidalanma prinsiplərinin dəyişməsi tamamilə
təbiidir, çünki bədənin enerji sərfi və ehtiyacları əvvəlki kimi
qalmır. İnsan yaşlandıqca maddələr mübadiləsi zəifləyir və eyni
miqdarda qida əvvəlki kimi istifadə olunmadığı üçün artıq enerji
yığılması asan baş verir. Nəticədə qida miqdarı azaldılsa belə,
keyfiyyət ön plana çıxır. Buna görə də daha faydalı, yüngül və
balanslı qidalar seçilməlidir. Həmçinin, yaş artdıqca bədənin bəzi
maddələrə olan ehtiyacı dəyişir və buna uyğun qidalanma daha
diqqətli şəkildə qurulmalıdır ki, həm ürək, həm də digər orqanlar
normal fəaliyyətini davam etdirə bilsin.
Yaşla bağlı bir sıra dəyişikliklər aydın görünür, məsələn,
dişlərin və diş ətlərinin vəziyyətində əhəmiyyətli dərəcədə
dəyişilmə baş verir. Yaranan narahatlıq və ağrı daha intensiv
çeynəmə tələb edən müəyyən qidaları yeməkdən imtinaya səbəb ola
bilər. Tədricən, özofagus döş onurğasının kifoza bənzər əyriliyi
səbəbindən uzanır və deformasiyaya uğrayır. Bağırsaq florası da
yaşla dəyişir. Ənənəvi olaraq “pis” bakteriyaların sayı artır, “yaxşı” süd turşusu bakteriyalarının sayı isə azalır. Yaşla bağlı
metabolik sürətdə azalma müşahidə olunur ki, bu da çəki artımına
səbəb olur. Qidalanma təkcə fiziki deyil, həm də zehni sağlamlığı
müəyyən edən əsas amil olaraq qalır.
Yaşlılıq dövründə qidalanmanın bir sıra xüsusi məqamları var.
Gündə təxminən 4-5 dəfə müəyyən olunmuş vaxtlarda daha kiçik
porsiyalarla yemək tövsiyə olunur. Kifayət qədər maye qəbuluna
xüsusi diqqət yetirilməlidir.
– Ev şəraitində ürək üçün sağlam yeməklər necə
hazırlanmalıdır?
– Ev şəraitində ürək üçün sağlam yeməklərin hazırlanması əsasən
düzgün üsul seçimi ilə bağlıdır. Bu zaman qidanın öz keyfiyyətini
qorumaq mümkün olur. Yeməklərin çox yağda qızardılması əvəzinə daha
yüngül üsullarla hazırlanması qidanın faydasını saxlayır, həm də
əlavə zərərli maddələrin yaranmasının qarşısını alır. Eyni zamanda,
yeməyə əlavə edilən duz və yağ miqdarına diqqət yetirilməsi, təbii
dadların qorunması və süni əlavələrdən uzaq durulması ürək üçün
daha təhlükəsiz nəticə verir. Evdə hazırlanan yeməklərin üstünlüyü
ondan ibarətdir ki, insan istifadə etdiyi məhsulları və onların
miqdarını tam nəzarətdə saxlaya bilir.
Yalnız sərf edə biləcəyiniz miqdarda kalori qəbul
edilməlidir.
