Bakı. Trend:
Bu il Azərbaycanın ən həssas sahələrindən biri olan
heyvandarlıqda dönüş nöqtəsi kimi yadda qalacaq. Sabit iqtisadi
artım və ərzaqla özünütəmin məqsədlərinə baxmayaraq, ölkə yenidən
paradoksla üz-üzə qaldı: kənd təsərrüfatına qoyulan sərmayə və
modernləşmə proqramları artdıqca, süd, ət və hazır məhsullarda
idxaldan asılılıq da artır.
Bu il rəqəmlər artıq quru statistika deyil, sistemli
zəifliklərin aynasına çevrildi. Bu zəifliklərə əlavə olaraq,
bölgələrdə baş vermiş dabaq (ayaq-ağız) xəstəliyi də həm
təsərrüfatlara, həm də baytarlıq infrastrukturuna ciddi zərbə
vurdu.
Süd sənayesi hər zaman ölkənin kənd təsərrüfatı sağlamlığının
göstəricisi sayılıb. Azərbaycanda bu sahə həm sosial, həm də
iqtisadi baxımdan ən həssas sektorlardan biri olaraq qalır. Dövlət
Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ilin yanvar-sentyabr
aylarında ölkəyə 21,5 milyon dollar dəyərində 12,2 min ton süd və
qaymaq idxal edilib. Rəqəmlər cüzi görünür – ümumi idxalın cəmi
0,1%-i. Lakin məhz bu kiçik pay artan asılılığı əks etdirir.
İdxal həcmi bir il ərzində 16,8%, xərclər isə 23,9% artıb. Yəni
ölkə təkcə daha çox almaqla qalmır, həm də hər ton üçün daha çox
ödəyir. Bu da daxili istehsalın nə keyfiyyət, nə də çeşid
baxımından tələbatı qarşılamadığını göstərir.
İdxal südünün orta qiyməti əvvəlki ilə nisbətən artıb. Bu, həm
dünya bazarlarında qiymətlərin yüksəlməsi, həm də daxili bazarda
təzyiqin artması ilə bağlıdır. Qaymaq, yağ və pendir
kateqoriyalarında çatışmazlıq xüsusilə nəzərə çarpır – bu
məhsullarda idxalın payı artıq 40%-ə yaxınlaşır.
Səbəblər təkcə iqtisadi deyil. Kiçik təsərrüfatların aşağı
məhsuldarlığı, köhnəlmiş emal texnologiyaları və infrastrukturun
bərabər paylanmaması daxili bazarı zəiflədir. Hazırda ölkədə südün
təxminən 60%-i kiçik ailə təsərrüfatlarında istehsal olunur. Burada
sənaye standartları, soyutma sistemləri və sanitar
sertifikatlaşdırma yoxdur. Bu, ixrac imkanlarını bağlayır, daxili
rəqabət qabiliyyətini isə zəiflədir.
“Milla”, “Atena”, “Azər Süd”, “Gilan Dairy”, “Saf” kimi iri
müəssisələr fəaliyyət göstərsə də, onların ümumi istehsaldakı payı
25%-dən çox deyil. Bu şirkətlər bazarın əsas təchizatçılarıdır,
lakin mövsümi dövrlərdə onlar da xammalın bir hissəsini idxal
etməyə məcbur qalır.
Bunun fonunda qiymətlər sürətlə artır. 2025-ci ilin sentyabrında
Bakıda 1 litr pasterizə edilmiş südün qiyməti 1,8-2 manat arasında
dəyişirdi. 2024-cü ildə bu göstərici 1,4-1,5 manat idi. Ev qaymağı
və kəsmik demək olar ki, şəhər bazarlarından yoxa çıxıb.
İqtisadçılar bildirirlər ki, ilin əvvəlində dolların manata
qarşı zəifləməsi belə südün pərakəndə qiymətlərini sabitləşdirməyə
kömək etmədi. Əsas səbəb – emal güclərinin çatışmazlığı və bəzi
regionlarda epizootik sabitliyin pozulmasıdır.
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi son illərdə süd istehsalında illik
2,5-3% artım qeydə alır. Lakin struktur baxımından balanssızlıq
qalmaqdadır. Əksər təsərrüfatlar ailə tipli olduğundan, süni
mayalanma, genetik seleksiya və yem balanslaşdırılması kimi müasir
texnologiyalar hələ geniş tətbiq edilmir. Nəticədə, Azərbaycanda
bir inəyin illik məhsuldarlığı orta hesabla 2,7-3 min litr təşkil
edir, halbuki Avropa İttifaqı ölkələrində bu göstərici 7-8 min
litrdir.
“Aqrar İnkişaf – 2030” proqramı süd məhsulları üzrə özünütəmin
səviyyəsini 2030-cu ilə qədər 90%-ə çatdırmağı hədəfləyir. Amma
2025-ci ilə gəldikdə bu göstərici 68-70% aralığındadır.
Dövlət vəziyyəti dəyişmək üçün damazlıq mal-qara və texnika
alınmasına subsidiya ayırmaqda davam edir. Təkcə ilin ilk doqquz
ayında “Aqrar Kredit və İnkişaf Agentliyi” vasitəsilə 52 milyon
manatdan çox vəsait heyvandarlıq və emal müəssisələrinə yönəldilib.
Amma bu tədbirlər hələ məhdud nəticə verir. Kreditlərin böyük
hissəsi yeni layihələrə yox, mövcud istehsal güclərinin təmirinə
sərf olunur. Fermerlər isə yem qiymətlərinin (ildə orta hesabla
+17%) bahalaşmasından narazıdırlar, çünki bu, süd istehsalını az
gəlirli edir.
Süd sektoru struktur zəifliyin göstəricisinə çevrildiyi halda,
ət bazarı 2025-ci ildə sanki dözümlülük testinə çevrildi.
Qiymətlər, logistika, baytarlıq nəzarəti və epizootik risklər bir
nöqtədə birləşdi və Bakı eyni anda üç cəbhədə – iqtisadi,
sanitariya və diplomatik sahələrdə – hərəkət etməyə məcbur
qaldı.
2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında ölkəyə 75,8 milyon dollar
dəyərində 33,3 min ton ət idxal edilib. Bu, ötən ilin eyni dövrü
ilə müqayisədə 8 min ton az – yəni 19,5% azalma deməkdir. Pul
ifadəsində azalma 16,2% təşkil edib.
Bir baxışda bu, müsbət tendensiya kimi görünə bilər: idxal
azalırsa, deməli, daxili istehsal artır. Amma reallıq fərqlidir.
İstehsal həcmi artmayıb, əksinə, bir sıra rayonlarda kəsimlik
mal-qaranın azalması və gəlirliliyin düşməsi müşahidə olunur.
İdxalın azalması fonunda 1 kq idxal ətinin orta qiymətinin 3,87
manata yüksəlməsi göstərir ki, tələbat sabit qalıb, təklif isə
məhduddur. Deməli, idxalın azalması özünütəminlə deyil, qiymət
təzyiqi və logistika problemləri ilə bağlıdır.
Ənənəvi olaraq Azərbaycanın əsas ət tədarükçüləri Braziliya,
Rusiya, Ukrayna və Belarus olub. Fəqət 2025-ci ildə Bakı yeni
addımlar ataraq “təhlükəsiz idxal” strategiyasına yönəldi – yəni
baytarlıq nəzarəti təmin edən və sabit tədarükə malik ölkələrlə
əməkdaşlıq.
Ən mühüm hadisələrdən biri Rumıniya bazarının açılması oldu.
Uzun danışıqlardan sonra Rumıniyanın Qida və Baytarlıq Nəzarəti
İdarəsi (ANSVSA) sertifikatları təsdiqlədi və bununla rumın
şirkətlərinə Azərbaycana quş əti, qoyun, keçi, mal, donuz əti və
süd məhsulları ixracına icazə verildi. Bu, təkcə texniki qərar
deyil, həm də strateji siqnaldır: Azərbaycan tədarük mənbələrinin
məhdud dairəsindən çıxmaq və Şərqi Avropa üzərindən yeni logistika
marşrutları qurmaq niyyətindədir. Rumıniya üçün isə bu, Cənubi
Qafqaza açılan iqtisadi pəncərədir – burada ətə tələbat sabit və
artandır.
Eyni vaxtda Azərbaycan Pakistan bazarını da açdı. Pakistanın
Heyvanların Karantin Departamenti bütün baytarlıq tələblərinə cavab
verən sertifikat təqdim etdi. İl sonuna qədər Azərbaycana ilk
partiya mal əti gətiriləcəyi gözlənilir. Bu addım həm də siyasi
ölçüyə malikdir: Bakı və İslamabad artıq təkcə müdafiə sahəsində
deyil, aqrar və ərzaq əməkdaşlığında da tərəfdaşlıqlarını
dərinləşdirirlər.
2025-ci ilin ilk doqquz ayında daxili ət istehsalı 320 min ton
olub – bu, ötən illə müqayisədə 2% azdır. Əsas səbəblər – yem
qiymətlərinin bahalaşması, əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin
azalması və bəzi bölgələrdə epizootik risklərin təsiridir.
Neftçala, Bərdə, Ağcabədi və Şəmkir rayonlarında fəaliyyət
göstərən iri təsərrüfatlar heyvan sayının azaldığını bildirir,
kiçik fermerlər isə daha ucuz və çevik istiqamətə – quşçuluğa –
yönəlirlər. Quş əti istehsalı təxminən 4% artsa da, bu, mal və
qoyun ətindəki azalmaları kompensasiya etməyə kifayət etmir.
Xüsusilə qoyun ətində çatışmazlıq daha kəskindir. Oktyabr-noyabr
aylarında bəzi rayonlar arasında heyvan daşınmasının
məhdudlaşdırılması və mal bazarlarının bağlanması nəticəsində
Bakıda qoyun ətinin qiyməti 1 kq üçün 17 manatı keçib. İlin
əvvəlində bu rəqəm 13–14 manat idi.
Azərbaycan açıq şəkildə bildirir ki, ərzaq müstəqilliyi radikal
baytarlıq və sanitar nəzarət islahatları olmadan mümkün deyil.
2025-ci ildə Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (AQTA) və Kənd
Təsərrüfatı Nazirliyinin nəzdindəki Aqrar Xidmətlər Agentliyi
heyvanların izlənməsi və nəzarətinin rəqəmsallaşdırılmasını
gücləndirərək EKTIS (Elektron Kənd Təsərrüfatı İnformasiya Sistemi)
sistemini tətbiq etdi. Bu sistem vasitəsilə artıq peyvəndləmə,
mənşə və heyvanların hərəkəti barədə bütün məlumatlar elektron
qaydada qeydə alınır.
Eyni zamanda, ət istehsal edən təsərrüfatların dəstəklənməsi
proqramı davam etdirilir: kökəltmə subsidiyaları, damazlıq
heyvanlar üzrə kompensasiyalar və güzəştli kreditlər verilir. Lakin
2025-ci ilin əsas prioriteti həcmi artırmaq deyil, dayanıqlı
təchizat zəncirləri və ərzaq ehtiyatlarının sığorta mexanizmini
formalaşdırmaqdır. Bakı bu məsələdə praqmatik mövqe tutur: etibarlı
tərəfdaşlarla əməkdaşlığı möhkəmləndirir, eyni zamanda qeyri-sabit
idxal mənbələrindən asılılığı azaldır.
2025-ci ilin payızı bir daha göstərdi ki, ərzaq təhlükəsizliyi
təkcə iqtisadi göstəricilərlə deyil, həm də bioloji sabitliklə
müəyyən olunur. Heyvandarlığın region iqtisadiyyatının
dayaqlarından biri olduğu Azərbaycanda dabaq xəstəliyinin
(foot-and-mouth disease) yayılması son on ilin ən ciddi sınağına
çevrildi.
Oktyabrın əvvəlində ilk yoluxma xəbərləri yayıldı. Cəmi iki
həftə ərzində xəstəlik Astara və Cəlilabaddan tutmuş Qax və Bərdəyə
qədər bir neçə əsas heyvandarlıq zonasına çatdı.
Astarada Selyakəran, Gyüləkəran, Kələdəhne, Böyük Şahagacı,
Suparıbağ, Şiyəkəran və Ərçivan kəndləri yoluxma ocaqlarına
çevrildi. Fermerlər inək və qoyun tələfatının artdığını, südün
satışının karantin səbəbindən dayandığını bildirirdilər.
Cəlilabad və Masallıda vəziyyət oxşar idi – xəstəlik otlaq və
bazar marşrutları boyunca yayılırdı. Oktyabrın sonuna doğru Bərdə,
Beyləqan və Ağcabədi rayonlarında da yeni ocaqlar qeydə alındı.
Qaxda isə fermerlər onlarla quzunun tələf olduğunu söyləyirdi.
AQTA 25 oktyabrdan etibarən risk zonalarında mal bazarlarını
bağladı, təsərrüfatlara isə tam dezinfeksiya və dezinseksiya
aparmaq göstərişi verdi. Ticarət yalnız yoxlamadan sonra bərpa
oluna bilərdi.
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin ilkin hesablamalarına görə, dabaq və
onunla bağlı məhdudiyyətlər nəticəsində 2025-ci ilin IV rübündə süd
istehsalı 8-10%, ət istehsalı isə 5–6% azalacaq.
Bakı vəziyyəti idarəli şəkildə nəzarətdə saxlamağa çalışır. AQTA
və Aqrar Xidmətlər Agentliyi birgə nəzarət tədbirlərini
gücləndirdi. 25 oktyabrdan Gürcüstandan diri heyvan idxalına
məhdudiyyət qoyuldu, yalnız 72 saat ərzində kəsimə göndəriləcək
partiyalar üçün istisna saxlanıldı.
Hər bir idxal olunan heyvan karantin və laboratoriya testindən
keçir.
Ölkə daxilində EKTIS sistemi üzərindən heyvanların rəqəmsal
uçotu gücləndirildi. Bütün yoluxma, peyvənd və tələfat halları
onlayn şəkildə qeydə alınır.
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi bildirir ki, payız peyvəndləmə
mərhələsi dekabrın sonuna qədər başa çatacaq, əlavə vaksinlər isə
Türkiyə və Qazaxıstandan alınır.
Dabaq hadisəsi daha dərin struktur problemi açıq göstərdi:
ambisiya ilə infrastruktur arasında tarazlıq yoxdur. Azərbaycan
müasir süd və ət zavodları qurur, lakin heyvanların 70%-nin olduğu
kəndlərdə baytarlıq xidməti hələ də minimal səviyyədədir.
Dövlət milyonlarla vəsaiti aqrar texnologiyalara və rəqəmsal
platformalara yatırır, amma real təhlükə məhz antisanitar şəraitdə
fəaliyyət göstərən heyvan bazarlarından gəlir. AQTA-nın məlumatına
görə, virusun ilkin yayılma mənbəyi məhz həmin bazarlardır.
Hökumət zərər çəkmiş bölgələr üçün müvəqqəti subsidiyaları və
yemlərlə dərmanlara güzəştli mexanizmləri nəzərdən keçirir.
Nazirlər Kabineti səviyyəsində heyvanların hərəkətinə nəzarətin
sərtləşdirilməsi və “baytarlıq klasterləri” – diaqnostika və
peyvənd məntəqələrindən ibarət kooperativ şəbəkələrin yaradılması
müzakirə olunur.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, 2026-cı ilin yazına qədər
vəziyyət sabitləşəcək, lakin itkilərin təsiri qaçılmazdır. Heyvan
sayındakı azalma və süd məhsuldarlığının enməsi növbəti ilin
statistik göstəricilərinə ciddi təsir edəcək, bərpa isə zaman və
etimad tələb edəcək.
Süd, ət və baytarlıq təhlükəsizliyi ilə bağlı 2025-ci ildə
Azərbaycanda baş verənlər kənd təsərrüfatında “mövsümi problem”
deyil – bu, yüklənmiş sistemin göstəricisidir. Bu yük artıq həm
qiymət formalaşmasına, həm idxal strukturuna, həm də dövlətin
ritorikasına təsir göstərib.
Rəsmi Bakının baxışı ilə bu mənzərəni ümumiləşdirsək, tablo belə
görünür: praqmatik, lakin xəbərdarlıq dolu.
İnkar olunmaz faktdır ki, 2025-ci ildə ölkə 9 ay ərzində 12,2
min ton süd və qaymaq idxal edib və bunun üçün 21 milyon dollardan
çox vəsait xərcləyib. Həcmlər 16,8%, xərclər isə 23,9% artıb. Yəni
Azərbaycan təkcə daha çox süd və süd məhsulu almayıb, həm də onları
daha baha qiymətə alıb.
Makroiqtisadçılar üçün bu, cəmi 0,1%-lik idxal payı kimi görünə
bilər. Amma sosial mənada bu, çox ciddi siqnaldır – çünki süd lüks
deyil, gündəlik səbət məhsuludur.
Niyə bu məhz indi baş verir? Cavab sadədir.
Birinci səbəb: daxili təsərrüfatlar artıq bazarın tələb etdiyi
çeşid strukturunu verə bilmir. Şəhər bazarı dəyişib. Şəhər
istehlakçısı indi sadəcə “süd” almır. O, standartlaşdırılmış məhsul
alır: pasterizə olunmuş qaymaq, qablaşdırılmış kərə yağı, tərkibi
sabit olan kəsmik, yoqurt, əridilmiş pendir. Bu artıq “kənddən
gətirilmiş bir vedrə xama” dövrü deyil. Bu sənaye keyfiyyəti
dövrüdür.
Belə məhsulu istehsal etmək üçün sadəcə inək kifayət deyil.
Soyuq zəncir lazımdır (yəni süd sağılmadan zavoda qədər sabit
temperaturda daşınmalı, bakterioloji göstəricilər nəzarətdə
saxlanmalıdır), laboratoriya nəzarəti lazımdır, zülal-faiz
sabitliyi lazımdır. Bu olmadan sən supermarket rəfində dayana
bilmirsən.
Azərbaycanda isə çiy südün əsas hissəsi hələ də kiçik ailə
təsərrüfatlarından gəlir. Bu təsərrüfatların çoxunda nə soyuducu
çən var, nə gündəlik sanitariya protokolu, nə də keyfiyyət üzrə
sənədləşmə. Yəni məhsul fiziki olaraq var, amma sənaye standartına
uyğunlaşdırılmayıb. Ona görə də emalçı zavod bu südü hər zaman
qəbul edə bilmir, xüsusən də iri şəbəkələr üçün nəzərdə tutulan
məhsul xəttinə. Nəticədə daxili xammal bolluğu kağız üzərində
qalır, bazarda isə defisit yaranır.
Ikinci səbəb: epizootik vəziyyət. Dabaq və regionlarda tətbiq
olunan karantin məhdudiyyətləri (xüsusilə Astara, Cəlilabad,
Masallı, Qax, Bərdə, Beyləqan, Ağcabədi istiqamətində) təkcə
mal-qaranı qırmadı. Südün Bakıya çıxışını da kəsdi.
Sxem sadədir. Fermer süd sağır, amma rayon “qırmızı zona” elan
olunub – karantin. Heyvan hərəkətinə məhdudiyyət var, xammalın
satışına məhdudiyyət var. Bəzi yerlərdə baytarlıq arayışı olmadan
çiy südün, hətta qaymağın belə satışına birbaşa qadağa qoyulub. Nə
alınır? Süd var, amma südə çıxış yoxdur. Məhsul rayon daxilində
ilişib qalır, Bakı bazarına çatmır.
Bu halda emalçı nə edir? Alternativ xammal axtarır. Bu ya idxal
qaymağıdır, ya da toz süd (quru süd) əsasında qarışıq
texnologiyalar. Hər iki halda bu, daha bahalıdır. Ona görə də rəfdə
qiymət qalxır. Yəni burada qiyməti qaldıran şey tamah deyil. Burada
qiyməti qaldıran epidemioloji məhdudiyyətdir.
Üçüncü səbəb: yem amili. 2025-ci ildə bir çox rayonlarda
kombiklərin (yem qarışıqları, yəni sənaye yeminin) qiyməti orta
hesabla təxminən 17% qalxdı. Bu, südün maya dəyərinə birbaşa
zərbədir. Fermer heç vaxt özünə zərər satmaz. Xüsusən də əgər
yemini nağd pulla alırsa və dövlət subsidiyası yalnız dövriyyənin
bir hissəsini bağlayırsa.
O hansı seçimdə qalır? Ya sürünü azaldır, ya da sağımı azaldır.
Hər iki halda ölkə daxilində təklif düşür. Təklif düşəndə isə idxal
kanalı güclənir.
Burada ən təhlükəli məsələ qiymətin özü deyil. Ən təhlükəli
məsələ vərdişdir.
Baxırıq mexanikaya: əgər emalçı idxal kanalına oturuşursa – yəni
o artıq xammalı Rumıniyadan, Braziliyadan, başqa yerdən ardıcıl
şəkildə gətirə bilirsə – o daha əvvəlki kimi kənddəki yerli fermera
məhkum deyil. Bu, istehsalçı-fermer üçün təhlükəli siqnaldır. Çünki
zəmanətli alıcısı olmayanda o, sahədən çıxır. Fermer sahədən
çıxanda ölkə gələn il artıq təkcə idxalı artırmır, idxala məcbur
qalır. Rəsmi Bakı məhz buna yol vermək istəmir: kənd təsərrüfatında
dirəyi qırmaq olmaz, çünki onu bərpa etmək bahadır və uzun
çəkir.
Azərbaycan artıq epizootik təhlükəsizlik məsələsində kompromisə
getmir. Bir neçə faizlik qiymət qənaəti naminə xəstəliyi ölkəyə
buraxmaq – dövlət bunu 2025-ci il payızında artıq “qətiyyən olmaz”
səviyyəsinə qaldırdı.
Dabaqdan sonra hər bir diri heyvan sərhəddə potensial təhlükə
kimi qəbul olunur. Buna görə də 25 oktyabrdan Gürcüstan xətti ilə
diri heyvan gətirilməsinə məhdudiyyətlər sərtləşdirildi: yalnız 72
saat ərzində dərhal kəsimə göndəriləcək partiyalara icazə. Yəni
“heyvan gətirək, burada saxlayıb yemləyək, sonra bazarlaşarıq”
dövrü müvəqqəti bağlanır. Nə üstünlük verir bu yanaşma? Çünki hazır
ət partiyası (kəsilmiş, baytarlıq sertifikatı ilə) daha
idarəolunandır nəzarət baxımından. Dövlət riskdən qaçır.
Rumıniya ilə yeni xətt açılır: ANSVSA (Rumıniyanın baytarlıq və
qida təhlükəsizliyi qurumu) Azərbaycan üçün rəsmi uyğunluq
sertifikatlarını təsdiqləyir. Bu, quş əti, qoyun əti, keçi əti, mal
əti, hətta donuz əti və süd məhsullarını əhatə edir. Paralel olaraq
Pakistanla xətt açılır: Pakistan tərəfi öz Karantin Departamenti
vasitəsilə Azərbaycanın tələblərinə uyğunluq sənədlərini təqdim
edir və mal ətinin tədarükü üçün yaşıl işıq yanır.
Burada söhbət sadəcə “yeni dostlar tapdıq”dan getmir. Burada
söhbət risklərin sığortalanmasından gedir. Bakı bir-iki mənbədən
asılı qalmaq istəmir. Mənbələri portfel kimi idarə etmək istəyir.
Harada xəstəlik var – həmin mənbə müvəqqəti bağlanır. Harada
logistika bahalaşıb – həcm azalır. Harada baytarlıq nəzarəti
sabitdir və qiymət rəqabətlidir – həmin mənbə həcm qazanır. Bu,
səssiz, amma çox sərt siqnaldır: dövlət sabah qiyməti
ucuzlaşdırmağı vəd etmir. Dövlət vəd edir ki, sabah ət ümumiyyətlə
olacaq. Ərzaq təhlükəsizliyi üçün bu daha vacibdir nəinki “bir
manat ucuz olsun” populizmi.
Azərbaycan 2025-ci ildə ilk dəfə açıq şəkildə belə bir reallıqla
üz-üzə qaldı: epizootik hadisə (xəstəlik ocağı) artıq təkcə kənd
təsərrüfatı nazirinin kabinet məsələsi deyil. Bu, ərzaq
təhlükəsizliyi ilə bağlı dövlət siyasətinin mərkəzinə girib.
Buradan nəticə belədir: süd, ət, baytarlıq və logistika artıq bir
zəncirin həlqələridir. Bu zəncirdə boşluq varsa, qiymət sadəcə
bahalaşmır – sosial sabitlik zəifləyir.
Burada söhbət bir il ərzində baş verən müvəqqəti sıxıntıdan
getmir. Burada söhbət sistemin yeni mərhələyə keçməsindən gedir. Bu
mərhələdə dövlət artıq fermerə sadəcə “istehsal et” demir. Dövlət
paralel olaraq deyir: “mən sənə bazarı təmin edirəm, sən mənə
biosabillik ver.” Bu, artıq kənd təsərrüfatı dialoqu deyil. Bu,
milli təhlükəsizlik dili.
Rəsmi Bakı 2025-ci ildə oyunu emosiyalarla yox, idarə olunan
intizamla qurdu. Məqsəd açıqdır: bazarda panika yaratmamaq, sosial
sabitliyi qorumaq, fermeri divara dirəməmək, amma eyni zamanda
baytarlıq risklərini də görməzdən gəlməmək.
Artıq bir neçə istiqamət var ki, onlar təkcə operativ tədbir
deyil, uzunmüddətli xətt kimi oxunur.
Birinci. Sərhəddə sanitar nəzarətin və karantinin
sərtləşdirilməsi. Bu addım dabağa birbaşa cavabdır, amma eyni
zamanda daxili bazarın müdafiəsidir. Sərhəddən keçən heyvan artıq
“maşından düşdü, bazara getdi” statusunda deyil. İndi qayda
belədir: əvvəl karantin. Yəni ölkəyə girən diri heyvan avtomatik
risk hesab olunur və nəzarətə götürülür. Bu, idxal axınını
ləngidir, bəli. Amma bu, həm də yerli sürünü qoruyur.
Ikinci. EKTIS üzərindən işləmək. Bu, həqiqətən strateji
məsələdir. Dövlət artıq “Məhməddə 14 baş var, qonşuda 11 baş var”
kimi şifahi hesabdan çıxmaq istəyir. Hədəf fərdi identifikasiya ilə
rəqəmsal uçotdur. Çünki dəqiq uçot olmadan heç nə proqnozlaşdırmaq
olmur: nə qədər heyvan kəsimə gedəcək, hansı rayonda süd nə qədər
düşəcək, hansı kvartalda hansı bölgə qıtlığa girəcək. Uçot
yoxdursa, siyasət yoxdur. EKTIS məhz bu uçotu qurmaq cəhdidir.
Üçüncü. İdxal ətinin istehlakçıya leqitimləşdirilməsi. Rumıniya
və Pakistan xətti əslində bunun nümunəsidir. Hər iki istiqamətdə
tədarük rəsmi baytarlıq sertifikatları ilə açılır. Yəni bazara belə
mesaj gedir: “Bu ət təsadüfi mal deyil. Bu məhsul Azərbaycanda
səlahiyyətli qurumlar tərəfindən icazə alıb.” Bu təkcə ərzaq
təhlükəsizliyi məsələsi deyil. Bu, siyasi legitimlikdir. Dövlət
faktiki olaraq məsuliyyəti açıq daşıyır və bunu istehlakçıya
göstərir.
Dördüncü. Subsidiyalar, kreditlər, damazlıq material və yem
xərclərinə qismən kompensasiya.
Hökumət artıq aqrar agentliklər vasitəsilə heyvandarlıq
sektorunu bu alətlərlə dəstəkləyib. Bu mexanizm sabah səhər bütün
problemləri həll eləmir, amma sürünün əriyib yoxa çıxma sürətini
aşağı salır. Başqa sözlə: dövlət prosesi tam dayandıra bilmir, amma
onu yavaşıdır. Bu bəlkə də ən praktik mərhələdir: vaxt
qazanmaq.
Beşinci. 2026-cı ilə hazırlıq. Rəsmi dairələr çox yaxşı anlayır
ki, 2025-ci ilin dördüncü rübündə baş verənlər təqvimlə birlikdə
bağlanmayacaq. İndi kəsilən zəifləmiş heyvan, indi düşən sağım o
deməkdir ki, 2026-cı ilin yazında bazarda həm ət, həm süd daha az
olacaq. Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, idxal kanalları –
güzəştli şərtlərlə, hökumətlərarası razılaşmalar əsasında –
qabaqcadan açılmalıdır ki, Bahar 2026-da pərakəndə qiymət
alovlananda biz bazarı itirməyək. Bu danışıqlar artıq gedir və
prioritet odur ki, tərəfdaş ölkələrin baytarlıq standartları bizim
tələblərə uyğun olsun.
Azərbaycan əsas strateji hədəfdən – heyvani mənşəli baza
məhsullarda ərzaq müstəqilliyindən – imtina etmir. Amma 2025-ci il
göstərdi ki, “özümüzü təmin edirik” şüarı plakat sözü deyil. Bu,
çox mürəkkəb mühəndislik tapşırığıdır. Burada eyni vaxtda bir neçə
şey idarə olunmalıdır: sürünün sağlamlığı, fermerin rentabelliyi
(yəni təsərrüfatın pulda qalması), logistika, emal gücü, keyfiyyət
standartı və sonda – Bakı, Sumqayıt, Gəncə kimi böyük şəhərlərdə
son qiymət. Yəni bu, sadəcə “mal-qaranı çoxaldın” deyil. Bu, bütöv
zəncirdir.
Süd sektoru dərin texnoloji modernizasiyaya möhtacdır. Əgər biz
inəklərin məhsuldarlığını illik 2,7–3 min litrdən heç olmasa 4–4,5
min litrə qaldıra bilməsək, qaymaq və pendirə görə həmişə xaricdən
asılı qalacağıq. Bu, artıq aydındır. Deməli, damazlıq material,
seleksiya (yəni hansı heyvanı saxlayırıq, hansını artırırıq), yem
bazasının idarə olunması, süni mayalanma, südün yığılması və
soyudularaq toplanması “arzu olunan tövsiyə” yox, dövlət dəstəyi
ilə məcburi norma olmalıdır. Bu, xoş məsləhət mərhələsindən
çıxıb.
Ət sektoru tədricən “nəzarət olunan idxal + lokal kökəltmə
nüvəsi” modelinə keçirilir. Bu, “öz heyvandarlığımız yığışır” demək
deyil. Bu, reallığın tanınmasıdır. Epizootik təzyiq (dabaq və s.)
yüksəkdir, yem bahadır, alıcılıq gücü gərgindir. Yalnız daxili
sürüyə arxayın dayanmaq siyasi riskdir. Bakı bu riski sığortalayır:
paralel təchizat xətləri qurur, mənbələri şaxələndirir, yüksək
nəzarət altında idxalı sistemə inteqrasiya edir. Bu, emosional
deyil, rasionallıqdır.
Dabaqla mübarizə artıq “kampaniya” olmayacaq. Bu, iqtisadi
siyasətin daimi elementi olacaq. Yəni söhbət təkcə “baytar gəldi,
iynə vurdu, getdi” səviyyəsində deyil. Bir kənddə – misal üçün
Astarada – sərhədyanı zonada başlayan yoluxma iki həftə içində
Bakıda südün rəf qiymətinə təsir edir. Bu artıq açıq şəkildə milli
iqtisadi təhlükəsizlik parametridir. Buna görə də heyvan hərəkətinə
nəzarət, bazarların dezinfeksiyası, karantin dəhlizləri,
qeyri-leqal heyvan dövriyyəsinin sıxışdırılması, rəqəmsal uçot
altında peyvənd – bunlar qalıcı normalara çevrilir.
Əhali yeni dövlət səmimiyyətinə uyğunlaşmalı olacaq. Bakı artıq
“biz ətlə də, südlə də tam özümüzü təmin edirik” nağılını satmır.
Ritorika dəyişir. Yeni formula belədir: “mən sizə təhlükəsiz
keyfiyyətdə məhsula sabit çıxışı təmin edirəm, o cümlədən tərəfdaş
ölkələr vasitəsilə”. Bu, daha yetkin mövqedir. Populyar şüar qədər
şirin səslənmir, amma real işləyən modeldir.
Və ən vacib nöqtə. 2025-ci il ərzaq təhlükəsizliyini kənd
təsərrüfatı mövzusu səviyyəsindən tam çıxardı. Bu, artıq təkcə inək
və qoyun hekayəsi deyil. Bu, makrofinansdır. Bu, sosial
sabitlikdir. Bu, sərhəd nəzarətidir. Bu, tədarükçülərlə
münasibətlərin siyasi statusudur. Hətta diplomatiyadır.
Azərbaycan faktiki olaraq ikikanallı həyat təminatı sistemi
qurur: daxili resurs + dövlət nəzarəti altında, baytarlıqdan
keçmiş, etibarlı xarici təchizat dəhlizi. Bu, Bakının praqmatik
xəttidir: mümkünsüzü vəd etməmək, idarə olunanı təmin etmək.
Gələn mərhələdə bu yanaşma daha da sərtləşəcək. Çünki müasir
dünyada ərzaq artıq sadəcə qida deyil. Bu, suverenlik alətidir –
enerji kimi, nəqliyyat dəhlizləri kimi, sərhəd təhlükəsizliyi
kimi.
