Bakı. Trend:
Şəhərlər bəşər tarixinin ən mühüm nailiyyətlərindən biri hesab
olunur. İnsan cəmiyyətinin siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafı məhz
şəhərlərin formalaşması ilə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Dövlət
idarəçiliyi, elm, təhsil, sənaye, ticarət və incəsənət mərkəzləri
əsasən şəhərlərdə cəmləşdiyi üçün şəhərlər yalnız yaşayış məkanı
deyil, həm də sivilizasiyanın aparıcı qüvvəsinə çevrilib. Tarix
boyu xalqların inkişaf səviyyəsi onların qurduğu şəhərlərin
quruluşunda, memarlığında və ictimai həyatında öz əksini tapıb.
Tarixi araşdırmalar göstərir ki, ilk şəhər tipli yaşayış
məntəqələri təxminən doqquz min il əvvəl Neolit dövründə yaranmağa
başlayıb. İnsanların köçəri həyat tərzindən oturaq həyata keçməsi
əkinçilik və sənətkarlığın inkişafını sürətləndirib, nəticədə daha
böyük və planlı yaşayış məkanları meydana çıxıb. Yaxın Şərqdə
yerləşən İerixon, Dəməşq, Biblos, Çatalhöyük və Fəyum kimi qədim
məskənlər ilkin şəhər mədəniyyətinin ən qədim nümunələri hesab
olunur. Bu şəhərlər təkcə yaşayış məkanı deyil, həm də ticarət,
dini ayinlər və ictimai münasibətlərin mərkəzi olub.
Müasir dövrdə urbanizasiya dünyanın ən sürətli sosial
proseslərindən birinə çevrilib. Hazırda dünya əhalisinin yarısından
çoxu şəhərlərdə yaşayır və bu göstərici ildən-ilə artır. Şəhərlərin
böyüməsi iqtisadi inkişaf və texnoloji tərəqqi üçün geniş imkanlar
yaratsa da, bir sıra ciddi problemləri də özü ilə gətirir. Əhali
sıxlığının artması, nəqliyyat yüklənməsi, hava çirklənməsi,
işsizlik, sosial bərabərsizlik və ekoloji problemlər müasir
şəhərlərin əsas çağırışları sırasında yer alır. Şəhərlər dünya üzrə
istehlak olunan enerjinin böyük hissəsini istifadə edir, eyni
zamanda atmosferə atılan istixana qazlarının əhəmiyyətli hissəsi
məhz urbanizasiya nəticəsində yaranır. Buna görə də müasir
şəhərsalma artıq yalnız binaların tikilməsi deyil, həm də ekoloji
balansın qorunması, dayanıqlı inkişaf və insan həyatının
keyfiyyətinin yüksəldilməsi məsələsini əhatə edir.
“İdeal şəhər” anlayışı qədim dövrlərdən filosofların, memarların
və dövlət xadimlərinin diqqət mərkəzində olub. Müxtəlif dövrlərdə
insanlar təhlükəsiz, rahat, ədalətli və estetik şəhər modeli
yaratmağa çalışıblar. Lakin ideal şəhərin qurulması yalnız memarlıq
və texnologiya ilə deyil, eyni zamanda sosial bərabərlik, iqtisadi
rifah və düzgün idarəetmə ilə mümkün hesab olunur. Müasir
urbanistika da məhz insan amilini əsas götürərək gələcəyin
şəhərlərini formalaşdırmağa çalışır.
Memarlıq və şəhərsalma hər bir xalqın inkişaf səviyyəsini
göstərən əsas göstəricilərdən biridir. Şəhərlərin küçələri,
meydanları, müdafiə sistemləri, ictimai binaları və yaşayış
məhəllələri həmin dövrün iqtisadi gücünü, texnoloji imkanlarını və
mədəni düşüncəsini əks etdirir. Buna görə də müasir şəhər
planlaşdırılması yalnız bu günün problemlərini deyil, gələcək
nəsillərin ehtiyaclarını da nəzərə almalıdır.
Qlobal urbanizasiya problemlərinin müzakirəsi məqsədilə 2001-ci
ildə BMT tərəfindən Ümumdünya Şəhərsalma Forumu təsis edilib. Bu
forum şəhərlərin davamlı inkişafı, ekoloji təhlükəsizlik, sosial
inteqrasiya və innovativ şəhər modelləri ilə bağlı beynəlxalq
müzakirə platforması rolunu oynayır. 2026-cı ildə forumun 13-cü
sessiyasının Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın şəhərsalma və
urbanizasiya sahəsində beynəlxalq dialoqun iştirakçısına
çevrildiyini göstərir. Bu tədbir Azərbaycanın həm qədim şəhər
mədəniyyətini, həm də müasir urbanizasiya təcrübəsini dünya
ictimaiyyətinə təqdim etmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan ərazisi dünyanın ən qədim insan yaşayış məkanlarından
biri hesab olunur. Aparılan arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki,
burada həyat yüz minlərlə il əvvəl mövcud olub. Füzuli rayonu
ərazisində aşkar edilən qədim insan məskənləri bu torpaqlarda
təxminən 1,2 milyon il əvvəl insanların yaşadığını göstərir. Bu
fakt Azərbaycan ərazisinin qədim sivilizasiya ocaqlarından biri
olduğunu təsdiqləyir.
Neolit və Tunc dövrlərində Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində
iri yaşayış məntəqələri formalaşmağa başlayıb. Xüsusilə Qarabağ
ərazisində yaranmış məskənlər insanların artıq oturaq həyat
sürdüyünü və təsərrüfat fəaliyyətinin inkişaf etdiyini göstərir.
Kür-Araz mədəniyyəti isə regionun ən mühüm sivilizasiya
mərhələlərindən biri sayılır. Bu mədəniyyət dövründə sənətkarlıq,
metallurgiya və tikinti sahələrində böyük irəliləyişlər baş
verib.
Naxçıvandakı Duzdağ dünyanın ən qədim duz istehsalı
mərkəzlərindən biri hesab olunur. Burada təxminən səkkiz min il
əvvəl duz hasilatına başlanılması qədim insanların iqtisadi
fəaliyyətinin və ticarət əlaqələrinin yüksək inkişaf etdiyini
göstərir. Duz strateji məhsul olduğundan bu ərazilər mühüm iqtisadi
mərkəzə çevrilib.
Ticarət yollarının inkişafı ilə birlikdə Azərbaycanda
proto-şəhərlər yaranmağa başlayıb. Bu yaşayış məntəqələrində
müdafiə divarları, planlı küçələr və ictimai tikililər inşa
olunurdu. Oğlanqala kimi qədim qala-şəhərlər həm hərbi, həm də
iqtisadi əhəmiyyət daşıyırdı. Belə məkanlar regionun
təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynayırdı.
Antik və orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisi inkişaf etmiş şəhər
mədəniyyəti ilə seçilirdi. Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olan
Qəbələ mühüm siyasi və iqtisadi mərkəz hesab olunurdu. Albaniya
dövründə burada çoxsaylı şəhərlər və ticarət məntəqələri fəaliyyət
göstərirdi. Sonrakı əsrlərdə Bakı, Gəncə, Təbriz, Şamaxı, Şəki,
Naxçıvan və Bərdə kimi şəhərlər regionun əsas sənətkarlıq, elm və
ticarət mərkəzlərinə çevrilmişdi.
Orta əsr Azərbaycan şəhərləri özünəməxsus şəhərsalma ənənələrinə
malik idi. Şəhərlər əsasən qala divarları ilə əhatə olunur, iç qala
və yaşayış məhəllələri xüsusi plan əsasında qurulurdu. Burada
məscidlər, bazarlar, hamamlar, karvansaralar və sənətkar
emalatxanaları fəaliyyət göstərirdi. Şəhərlərin memarlıq üslubu həm
estetik görünüşü, həm də müdafiə imkanlarını özündə
birləşdirirdi.
Bakı şəhəri orta əsr Şərq şəhərsalmasının ən mühüm
nümunələrindən biridir. İçərişəhər kompleksi və Şirvanşahlar sarayı
bu gün də Azərbaycanın qədim şəhər mədəniyyətini əks etdirən nadir
memarlıq abidələri sırasında yer alır və UNESCO-nun Dünya İrsi
siyahısına daxil edilib. Şəmkir qalası kimi müdafiə şəhərləri isə
Böyük İpək Yolunun təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol
oynayırdı.
Azərbaycanın qədim yaşayış məntəqələri arasında Lahıc xüsusi yer
tutur. Bu şəhər əvvəlcədən planlaşdırılmış sənətkar məskəni kimi
formalaşmışdı. Daş döşənmiş küçələri, inkişaf etmiş su sistemi və
misgərlik emalatxanaları Lahıcın yüksək şəhərsalma mədəniyyətinə
malik olduğunu göstərir.
IX–XIII əsrlərdə Azərbaycan şəhərləri İslam şəhərsalma
ənənələrinin təsiri ilə daha da inkişaf etmişdi. Memarlıq, elm və
mədəniyyət sahələrində böyük yüksəliş baş vermiş, şəhərlər regionun
əsas mədəniyyət mərkəzlərinə çevrilmişdi. Hülakülər dövründə Təbriz
Yaxın Şərqin ən böyük şəhərlərindən biri olmuş, xüsusilə Qazan
xanın hakimiyyəti zamanı böyük inkişaf mərhələsi keçmişdi. Təbriz
yaxınlığında yaradılan Rəb-i Rəşidi kompleksi isə orta əsrlərin
mühüm elmi-mədəni mərkəzlərindən biri sayılırdı. Burada müxtəlif
elm sahələri üzrə araşdırmalar aparılır, kitablar yazılır və elm
adamları fəaliyyət göstərirdi.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan şəhərləri tarix boyu yalnız yaşayış
məntəqəsi deyil, həm də iqtisadi gücün, mədəni zənginliyin, elmi
inkişafın və dövlətçilik ənənələrinin daşıyıcısı olmuşdu. Qədim
dövrlərdən bu günə qədər formalaşan şəhər mədəniyyəti Azərbaycanın
dünya sivilizasiyasına verdiyi mühüm töhfələrdən biridir.
