Bakı. Trend:
Müharibədən sonra Qarabağ və ona bitişik ərazilərimiz
genişmiqyaslı bərpa mərhələsinə daxil olub. Bu proses təkcə
yenidənqurma kimi deyil, eyni zamanda region üçün yeni iqtisadi və
infrastruktur modelinin formalaşdırılması kimi qiymətləndirilir.
Proses Prezident İlham Əliyev tərəfindən siyasi və strateji
səviyyədə nəzarətdə saxlanılır və azad edilmiş ərazilərin bərpası
uzunmüddətli dövlət inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən
biri kimi müəyyən edilir. Analitiklərin və ekspertlərin
qiymətləndirmələrinə görə, regionun bərpasına orta və uzunmüddətli
dövrdə ümumilikdə təxminən 25–30 milyard ABŞ dolları həcmində
investisiya yönəldilə bilər ki, bu da nəqliyyat infrastrukturu,
enerji sektoru, yaşayış tikintisi və rəqəmsallaşma layihələrini
əhatə edir.
Bərpa prosesinin əsas istiqamətlərindən biri nəqliyyat
şəbəkəsinin inkişafıdır. Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa avtomobil yolu
regionun yeni inkişaf mərkəzlərini birləşdirən ilk iri
infrastruktur layihələrindən biri kimi çıxış edir. Bu yol həm
tikinti-logistika proseslərini təmin edir, həm də gələcək nəqliyyat
sisteminin əsasını formalaşdırır, eyni zamanda turizm axınının
artmasına şərait yaradır. Perspektivdə bu magistral, Azərbaycanın
daha geniş regional nəqliyyat şəbəkəsinin tərkib hissəsinə
çevrilərək iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirəcək.
Füzuli şəhəri bu prosesdə xüsusi yer tutur və faktiki olaraq
sıfırdan inşa olunur. Burada köhnə şəhər strukturunun bərpası
deyil, tamamilə yeni urban model yaradılır. Planlara əsasən,
şəhərin əhalisi uzunmüddətli perspektivdə 50–80 min nəfərə çata
bilər. Füzuli müasir standartlara uyğun şəkildə layihələndirilir:
enerji-səmərəli binalar, rəqəmsal idarəetmə sistemləri və
avtomatlaşdırılmış kommunal infrastrukturu burada əsas
istiqamətlərdəndir. Şəhər müasir urbanizasiyanın nümunəsi kimi
formalaşaraq, şəhər mühitinin texnoloji sistem kimi idarə
olunmasını hədəfləyir.
Şuşanın inkişafı isə fərqli model üzrə həyata keçirilir. Burada
tarixi irsin bərpası ilə yanaşı, müasir infrastrukturun yenilənməsi
paralel şəkildə aparılır. Şəhər kommunikasiya, enerji və nəqliyyat
sistemlərinin modernləşdirilməsi ilə yanaşı, mühüm turizm mərkəzi
kimi formalaşdırılır. Gələcəkdə Şuşaya illik turist axınının 1–2
milyon nəfərə çatması potensialı mövcuddur ki, bu da onu regionun
əsas mədəni turizm mərkəzlərindən birinə çevirir.
Energetika sahəsi də bərpa prosesinin əsas istiqamətlərindən
biridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur rəsmi olaraq “yaşıl enerji
zonası” elan edilib. Regionda kiçik su elektrik stansiyaları
tikilir, günəş enerjisi sistemləri quraşdırılır və bəzi yaşayış
məntəqələrində avtonom enerji həlləri tətbiq olunur. Bu yanaşma həm
enerji təhlükəsizliyini gücləndirir, həm də bərpa olunan enerji
potensialının artırılmasına xidmət edir.
Eyni zamanda “ağıllı kənd” konsepsiyası da inkişaf etdirilir. Bu
model su təchizatı, suvarma və elektrik enerjisinin paylanmasının
rəqəmsal idarə olunmasını nəzərdə tutur və resurslardan daha
səmərəli istifadəni təmin etməklə yanaşı, xidmət xərclərini 20–40%
aralığında azalda bilər.
Bərpa prosesinin iqtisadi təsirləri artıq müşahidə olunmaqdadır.
Tikinti, mühəndislik, memarlıq və informasiya texnologiyaları
sahələrində işçi qüvvəsinə tələbat artır, eyni zamanda kiçik və
orta biznes, kənd təsərrüfatı və xidmət sektorunun inkişafı üçün
yeni imkanlar yaranır. Uzunmüddətli perspektivdə regionun həm
tikinti, həm turizm, həm də enerji sahəsində mühüm iqtisadi mərkəzə
çevrilməsi gözlənilir.
Bununla belə, proses ciddi çağırışlarla da müşayiət olunur.
Dağlıq relyefi, genişmiqyaslı dağıntılar və mühəndis kommunikasiya
sistemlərinin tamamilə yenilənməsi, layihələrin icrasını
çətinləşdirir. Ekspertlər hesab edirlər ki, infrastrukturun
qurulması yalnız ilkin mərhələdir və dayanıqlı inkişaf üçün sosial
infrastrukturun formalaşdırılması və yeni iş yerlərinin yaradılması
paralel şəkildə aparılmalıdır.
Ümumilikdə Qarabağ tədricən inteqrasiya olunmuş yeni inkişaf
modelinə çevrilir, burada infrastruktur, enerji və rəqəmsal
texnologiyalar eyni vaxtda inkişaf etdirilir. Mövcud dinamika davam
edərsə, əsas infrastrukturun 2027–2028-ci illərdə, əsas şəhərlərin
2030–2035-ci illərdə formalaşması, tam iqtisadi sabitliyin isə
10–15 il ərzində əldə olunması gözlənilir.
Qeyd olunmalıdır ki, məhz bu günlərdə Prezident İlham Əliyev
Zəngilan şəhərində yerləşən yaşayış kompleksinin açılışında iştirak
edib. Son illər ərzində Prezident İlham Əliyev və Birinci
vitse-prezident Mehriban Əliyeva azad edilmiş ərazilərdə
məktəblərin, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin, avtomobil
yollarının və digər infrastruktur obyektlərinin açılış
mərasimlərində mütəmadi şəkildə iştirak edirlər ki, bu da regionun
bərpası və hərtərəfli inkişafına dövlət səviyyəsində göstərilən
ardıcıl diqqəti əks etdirir.
Bu prosesdə önəmli qayə təbiət tərəfindən insanlarımıza
bəxş olunan lütfdür. Qurmaq və yaratmaq — budur torpağın həqiqi
sahiblərini yadlardan fərqləndirən amil.
