Bakı.Trend:
Süni intellekt qlobal iqtisadiyyatın əsas investisiya
mövzularından birinə çevrilib. Texnologiya şirkətləri çiplərə,
məlumat mərkəzlərinə və bulud infrastrukturuna rekord həcmdə vəsait
yönəldir, hökumətlər milli süni intellekt strategiyaları
hazırlayır, investorlar isə bu sektorda fəaliyyət göstərən
şirkətlərə sərmayə yatırmağa davam edirlər.
Lakin texnoloji sıçrayışlarla bağlı müzakirələrin fonunda
getdikcə daha vacib bir sual meydana çıxır: süni intellekt bumundan
əslində kim qazanır? Cavab ilk baxışdan göründüyü qədər sadə deyil.
Böyük dil modellərini (LLM) hazırlayan şirkətlər sənayenin “üzü”
hesab olunsa da, bir çox analitiklərin fikrincə, əsas maliyyə
qazancını hələlik süni intellekt ekosistemini təmin edən şirkətlər,
yarımkeçirici istehsalçıları, bulud xidmətləri provayderləri,
məlumat mərkəzlərinin operatorları və enerji təchizatçıları əldə
edirlər, investisiyaların həcmi isə artmaqda davam edir.
Bridgewater Associates-in təhlilinə görə, Alphabet, Amazon, Meta və
Microsoft 2026-cı ildə süni intellekt infrastrukturu üçün təxminən
650 milyard dollar investisiya yönəldə bilər.
Müqayisə üçün qeyd edək ki, bu göstərici 2025-ci ildə təxminən
410 milyard dollar olub.
Bridgewater bildirir ki, hesablama gücünə olan tələbat təklifi
üstələməkdə davam edir və bu, texnologiya şirkətlərini sərmayə
qoyuluşlarını daha da sürətləndirməyə məcbur edir. Bu vəziyyət süni
intellekt tərtibatçıları üçün mürəkkəb tarazlıq yaradır. Daha güclü
modellərin hazırlanması nəhəng hesablama resursları tələb edir,
milyonlarla istifadəçiyə eyni vaxtda xidmət göstərilməsi isə
əməliyyat xərclərini artırır. Digər tərəfdən, rəqabət də sürətlə
artır. Şirkətlər həm daha güclü modellər təqdim etməyə, həm də
xidmətlərin qiymətini əlçatan saxlamağa çalışırlar.
Nəticədə, süni intellekt sahəsində fəaliyyət göstərən
şirkətlərin əksəriyyəti hazırda mənfəətin maksimumlaşdırılmasından
daha çox bazar payının artırılmasına üstünlük verir. Lakin
texnologiya nəhəngləri hər il yüz milyardlarla dollar xərcləyirsə,
deməli, bu investisiyalardan artıq bu gün qazanan şirkətlər də
var.
Məhz buna görə investorların diqqəti getdikcə infrastruktur
təminatçısı kimi fəaliyyət göstərən şirkətlərə yönəlir. Buraya çip
və server avadanlığı istehsalçıları, elektron komponent
təchizatçıları və süni intellekt infrastrukturunu təmin edən digər
şirkətlər daxildir. Bu baxımdan NVIDIA və AMD artan prosessor
tələbatından ən çox faydalanan şirkətlər sırasındadır. Taiwan
Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) isə dünyanın ən qabaqcıl
yarımkeçiricilərinin əsas istehsalçısı olaraq qalır.
Bulud xidmətləri bazarında da oxşar mənzərə müşahidə olunur. Bir
çox şirkət artıq öz məlumat mərkəzlərini qurmaq əvəzinə hesablama
gücünü Amazon Web Services, Microsoft Azure və Google Cloud kimi
platformalardan icarəyə götürməyə üstünlük verir. Bu isə həmin
provayderlərin gəlirlərinin artmasına səbəb olur. Süni intellekt
tərtibatçılarından fərqli olaraq, infrastruktur şirkətlərinin
gəlirləri hansı modelin bazarda lider olacağından birbaşa asılı
deyil. Onlar bütün bazar iştirakçılarına xidmət göstərdikləri üçün
texnologiya yarışının istənilən ssenarisində gəlir əldə etməyə
davam edirlər.
Ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərdən biri də məlumat
mərkəzlərinin tikintisidir. Müasir süni intellekt modelləri əvvəlki
nəsil proqram təminatı ilə müqayisədə xeyli çox hesablama gücü
tələb etdiyindən texnologiya şirkətləri yeni məlumat mərkəzlərinin
tikintisini sürətləndirirlər. Goldman Sachs-ın hesablamalarına
görə, 2026–2031-ci illər ərzində qlobal miqyasda
süni intellekt infrastrukturu — hesablama gücü, məlumat mərkəzləri
və enerji sistemləri daxil olmaqla — 7,6 trilyon
dollarlıq investisiya cəlb edə bilər. Bank bunu süni
intellekt investisiyalarının rəqəmsal sektordan real iqtisadiyyata
keçidinin göstəricisi kimi qiymətləndirir. İnvestorlar üçün məlumat
mərkəzləri artıq sadəcə daşınmaz əmlak layihələri deyil,
uzunmüddətli infrastruktur aktivlərinə çevrilir.
Süni intellekt bumunun ən az diqqət çəkən, lakin ən böyük
qaliblərindən biri də enerji sektorudur. Müasir məlumat mərkəzləri
nəhəng həcmdə elektrik enerjisi istehlak edir. Bu isə enerji
şirkətlərini yeni istehsal gücləri yaratmağa və elektrik ötürücü
şəbəkələrini modernləşdirməyə sövq edir. Bu tendensiya artıq
maliyyə bazarlarında da hiss olunur. ABŞ-da enerji sektorunda
birləşmə və satınalmaların sayı artır, çünki şirkətlər süni
intellekt infrastrukturunun gələcək enerji tələbatına
hazırlaşırlar.
Analitiklər yaxın illərdə məlumat mərkəzlərinin elektrik
enerjisi istehlakının daha da artacağını proqnozlaşdırırlar. Bu
proses nüvə energetikasına, təbii qaza, bərpa olunan enerji
mənbələrinə və enerji saxlama sistemlərinə marağı da artırır. Süni
intellektlə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri isə
şirkətlərin bazar dəyərinin iqtisadi məhsuldarlıqdan daha sürətlə
artmasıdır. İqtisadçılar hesab edirlər ki, bu cür uyğunsuzluq
texnoloji inqilablar dövrü üçün xarakterikdir. Elektrik enerjisi,
fərdi kompüterlər və internet də iqtisadiyyatda nəzərəçarpacaq
nəticələr verməzdən əvvəl illər, bəzi hallarda isə onilliklər tələb
edib.
Şirkətlərin biznes proseslərini yenidən qurması, əməkdaşların
yeni texnologiyalara uyğunlaşdırılması və innovasiyaların geniş
tətbiqi zaman tələb edir. Maliyyə bazarları isə bugünkü nəticələri
deyil, gələcək gözləntiləri qiymətləndirir. İnvestorlar hesab
edirlər ki, süni intellekt yaxın illərdə səhiyyə, sənaye,
bankçılıq, logistika və bir çox digər sahələrdə məhsuldarlığı köklü
şəkildə dəyişəcək. Bu təsirlər hələ rəsmi statistikada tam əksini
tapmasa da, bazarlar artıq həmin gələcəyi qiymətləndirirlər.
Məhz buna görə Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankı (BIS) son illik
hesabatında xəbərdarlıq edib ki, 2025–2026-cı
illərdə süni intellektlə bağlı 1 trilyon dollardan
artıq kapital qoyuluşu gözlənilən gəlirlə özünü
doğrultmasa, gələcəkdə maliyyə riskləri yarana bilər. Bununla
yanaşı, qurum mövcud vəziyyəti “maliyyə köpüyü” kimi
qiymətləndirmir və onu əvvəlki texnoloji investisiya dövrləri ilə
müqayisə edir.
JPMorgan isə fərqli mövqe sərgiləyir. Bank hesab edir ki,
hazırkı investisiya dövrü əvvəlkilərdən əsaslı şəkildə fərqlənir.
Çünki bu gün bazarın aparıcı şirkətləri artıq yüksək gəlirlilik
nümayiş etdirir və güclü pul axınlarına malikdir. Bankın fikrincə,
əsas məsələ süni intellektin iqtisadi dəyər yaradıb-yaratmayacağı
deyil. Əsas sual ondan ibarətdir ki, iqtisadiyyat bu gün
trilyonlarla dollarla ölçülən investisiya tempinə uyğun sürətlə
inkişaf edə biləcəkmi? Süni intellekt iqtisadiyyatı artıq proqram
təminatı ilə məhdudlaşmır. İctimai diqqət əsasən yeni modellərə
yönəlsə də, bu gün maliyyə axınının böyük hissəsi çip
istehsalçılarına, bulud platformalarına, məlumat mərkəzlərinə və
enerji şirkətlərinə yönəlir.
Bu isə o demək deyil ki, süni intellekt tərtibatçıları
uzunmüddətli perspektivdə əsas qaliblər olmayacaq. Lakin mövcud
investisiya mərhələsində ən böyük qazancı infrastruktur şirkətləri
əldə edir. Növbəti illərdə bu balansın dəyişib-dəyişməyəcəyi isə
süni intellektin qlobal iqtisadiyyatda gözlənilən məhsuldarlıq
artımını nə dərəcədə təmin edə biləcəyindən asılı olacaq. Məhz bu,
qarşıdakı onilliyin ən mühüm iqtisadi suallarından biridir.
