Bakı. Trend:
Zəngəzur dəhlizi və ABŞ Prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə
formalaşmaqda olan TRİPP marşrutu Orta Dəhlizin imkanlarını
genişləndirəcək.
Bu fikri Türkiyənin nəqliyyat naziri Abdulkadir Uraloğlu “Kanal
7”yə müsahibəsində bildirib. Onun sözlərinə görə, 43 kilometrlik bu
dəhlizin tikintisinə yaxın zamanda start veriləcək. Marşrut üzrə
razılaşma ABŞ-ın təşəbbüsü ilə əldə olunub.
Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xəttinin potensialından tam
istifadə üçün tədbirlərlə yanaşı, nəqliyyat marşrutlarının
şaxələndirilməsi istiqamətində də fəal işlər aparılır. Əsas məqsəd
Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası
arasında yeni birbaşa əlaqənin qurulmasıdır.
“Türkiyə Asiyanı, Avropanı və Afrikanı birləşdirən ən mühüm
ticarət xətti üzərində yerləşir və faktiki olaraq körpü rolunu
oynayır. Bu strateji mövqeyimiz çərçivəsində biz artıq Orta Dəhlizi
və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunu yaratmışıq, indi isə onun tam
potensialını üzə çıxarmaq istiqamətində işlər davam edir. Bununla
yanaşı, Xəzər üzərindən Azərbaycan və türk dünyası ilə birbaşa
əlaqə üçün alternativ Zəngəzur dəhlizi layihələndirilir. Bu dəhliz
Orta Dəhlizin buraxılış gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq”, –
deyə nazir vurğulayıb.
Uraloğlu bildirib ki, Türkiyə daxilində uzunluğu 224 kilometr
olan dəmir yolu hissəsində işlərə başlanılıb. Bu hissə Qarsı,
İğdırı və Dilucunu birləşdirəcək.
“Naxçıvanda da mühüm işlər görüləcək. Azərbaycanda infrastruktur
layihələrinin böyük hissəsi artıq tamamlanıb. Əsas gözlənti
Ermənistan ərazisindən keçəcək 43 kilometrlik Zəngəzur dəhlizinin
tikintisinə başlanmasıdır. ABŞ-ın təşəbbüsü ilə bu istiqamətdə
razılıq əldə olunub və biz yaxın zamanda işlərin başlanacağını
gözləyirik”, – deyə o əlavə edib.
Türkiyə Nəqliyyat və İnfrastruktur Nazirliyinin əvvəlki
məlumatına görə, Zəngəzur dəhlizinin Türkiyə ərazisindən keçən
hissəsinin 2026-cı ilin sonunadək tamamlanması planlaşdırılır. Yeni
xətt mövcud Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunu əvəz etməyəcək, əksinə,
onu tamamlayaraq bütün Orta Dəhliz marşrutu üçün yeni perspektivlər
açacaq.
Qlobal logistika şahmatında dünya xəritəsi göz önündə dəyişir.
Tək bir, monopoliyaya çevrilmiş quru marşruta – Şimal Dəhlizinə –
asılılıq dövrü artıq keçmişdə qalır. Bu fonunda Orta Dəhliz
(Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu – TBNM) ambisiyalı
alternativdən Asiya ilə Avropa arasında ticarətin əsas onurğa
xəttinə çevrilir.
Azərbaycan və Türkiyə – iki qardaş dövlət və əsas geo-iqtisadi
oyunçular – bu prosesdə sadəcə iştirak etmir, onu
formalaşdırır.
Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Abdulkadir
Uraloğlunun “Kanal 7” efirində səsləndirdiyi bəyanat adi xəbər yox,
strateji konsensusun təsdiqidir. Azərbaycanın əsas ərazisi ilə
Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa əlaqəni təmin edəcək
Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi bütün Orta Dəhlizin keçid
qabiliyyətini keyfiyyətcə yeni mərhələyə qaldıracaq çoxlayihəli
multiplikator effekti yaradacaq.
Bu layihənin oyunun qaydalarını necə dəyişdiyini, hansı işlərin
artıq yerinə yetirildiyini və onun iqtisadi-geopolitik təsirinin
nədən ibarət olduğunu isə daha dərindən təhlil etməyə dəyər.
Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyətini dərk etmək üçün onun üzərində
qurulduğu təməli anlamaq lazımdır. Bu təməl Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ)
dəmir yolu xəttidir. 2017-ci ildə istifadəyə verilən BTQ
Azərbaycanı, Gürcüstanı və Türkiyəni birbaşa dəmir yolu ilə
birləşdirən ilk layihə oldu. O, Xəzər regionunu Anadoluyla, oradan
isə Avropa ilə birləşdirdi.
BTQ-nin əsas göstəriciləri belədir: xəttin ümumi uzunluğu 826
kilometrdir – bunun 504 kilometri Azərbaycan, 246 kilometri
Gürcüstan, 76 kilometri isə Türkiyə ərazisindən keçir. Hazırda
illik daşınma gücü təxminən 1 milyon sərnişin və 6,5 milyon ton yük
təşkil edir. Tam modernləşmədən sonra bu göstəricinin 17–20 milyon
tona çatacağı proqnozlaşdırılır.
BTQ-nin tam potensialının işə salınması istiqamətində işlər fəal
şəkildə davam edir. Azərbaycan və Gürcüstan öz ərazilərindəki
hissələrin genişləndirilməsinə ciddi sərmayə yatırır. Lakin BTQ-nin
bir logistik xüsusiyyəti var – o, Ermənistanı kənarda qoyaraq
Gürcüstan üzərindən keçir.
Rusiya ərazisindən keçməyən tranzit marşrutlarına qlobal
tələbatın kəskin artdığı şəraitdə (bəzi hesablamalara görə, 2022-ci
ildən bəri Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna tələbat 3–4
dəfə artıb) təkcə BTQ-nin imkanları artıq yetərli deyil. Logistika
alternativsizliyi sevmir. Alternativ, ehtiyat və qısa məsafəli
marşrutlar lazımdır. Məhz burada səhnəyə Zəngəzur dəhlizi
çıxır.
Zəngəzur dəhlizi sadəcə “daha bir marşrut” deyil. Bu, tarixi
ədalətin və iqtisadi məntiqin bərpası layihəsidir – təxminən 30 il
öncə kəsilmiş təbii əlaqənin dirçəldilməsidir. O, Xəzərlə Türkiyə
arasında ikinci, daha qısa və daha birbaşa xətt yaradır. Nazir
Uraloğlu tam haqlıdır: bu dəhliz BTQ-ni əvəz etmir, onu
tamamlayaraq sinerji yaradır.
Layihə üç əsas hissədən ibarətdir.
Birinci hissə – Azərbaycanın materik ərazisi: Horadiz-Ağbənd
xətti. Bu, Azərbaycanın erməni işğalından azad edilmiş
torpaqlarında həyata keçirdiyi ən böyük tikinti layihəsidir. Burada
yeni, gələcəkdə ikixətli olacaq dəmir yolu
Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd istiqamətində çəkilir. Xəttin
uzunluğu 110,4 kilometrdir. 2025-ci ilə olan son məlumatlara
əsasən, marşrutun tikintisi yekun mərhələyə daxil olub – torpaq
yataqlarının, körpülərin, tunellərin və stansiyaların 85 faizdən
çoxu artıq tamamlanıb. Bu, rekord dərəcədə qısa vaxtda görülmüş
nəhəng bir işdir.
İkinci hissə – Ermənistan ərazisindən keçən “çatışmayan halqa”.
Bu, nazirin vurğuladığı 43 kilometrlik (Meğri bölgəsində yerləşən)
hissədir. O, Azərbaycanın Ağbənd stansiyasını Naxçıvanın Ordubad
stansiyası və ya sərhəd məntəqəsi ilə birləşdirməlidir. Bu seqment
bütün layihənin “qızıl payı” hesab olunur – onsuz dəhliz
tamamlanmır. Nazir Uraloğlunun “ABŞ-nin təşəbbüsü ilə bu
istiqamətdə razılaşma əldə olunub” bəyanatı dönüş nöqtəsidir. Bu,
layihəni ləngidən əsas siyasi baryerin aradan qalxdığı anlamına
gəlir. Bu hissədə işlərin başlaması bütün marşrutun potensialını
açacaq.
Üçüncü hissə – Türkiyə seqmenti: Qars-İğdır-Dilucu xətti. Bu
hissə artıq BTQ-nin əsas qovşaqlarından biri olan Qarsı Naxçıvanla
sərhəddəki Dilucu keçid məntəqəsinə bağlayır. Layihə 224
kilometrlik yeni dəmir yolunun tikintisini nəzərdə tutur. Nazir
bildirib ki, Türkiyə bu istiqamətdə işlərə start verib. Artıq
tenderlər keçirilib, tikinti və səfərbərlik işləri davam edir.
Layihənin 2026-cı ilin sonuna qədər tamamlanması planı olduqca
iddialı, eyni zamanda realdır və bu, Ankaranın dəhlizə verdiyi
strateji prioritetin göstəricisidir.
Bundan əlavə, Naxçıvanda da mühüm işlər görülür. Burada SSRİ
dövründən qalan mövcud dəmir yolu xəttinin – Ermənistan sərhədindən
Culfa və oradan Sədərək stansiyasına qədər olan hissəsinin
modernləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu, gələcəkdə Zəngəzur dəhlizi
ilə birləşərək bütün türk dünyasını bir logistika sisteminə
çevirəcək mühüm həlqədir.
Bu dəhliz niyə iqtisadi və logistik baxımdan bu qədər
vacibdir?
Əvvəla, o, Azərbaycanla Türkiyə arasında birbaşa əlaqə yaradır.
Hazırda yüklər Azərbaycandan Türkiyəyə (və əks istiqamətdə) ya
Gürcüstan vasitəsilə BTQ xətti ilə, ya da avtomobil yolu ilə
Gürcüstan və ya İran üzərindən daşınır. Zəngəzur dəhlizi isə
birbaşa, fasiləsiz dəmir yolu əlaqəsini təmin edəcək. Azərbaycan və
Türkiyə liderləri illik ticarət dövriyyəsini 15 milyard dollara
çatdırmaq məqsədi qoyublar. Bu hədəfə sürətli, ucuz və dayanıqlı
logistika olmadan çatmaq mümkün deyil. Zəngəzur dəhlizi bu məqsədin
həyata keçirilməsində əsas alət rolunu oynayır.
İkinci mühüm üstünlük məsafə və vaxt qənaətidir. Zəngəzur və
Naxçıvan üzərindən keçən marşrut Tbilisi istiqamətindən daha
qısadır. İlkin hesablamalara görə, Bakıdan Qarsa (və ordan İstanbul
və ya Mersinə) yüklərin daşınması Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə
300–350 kilometr daha az məsafə tələb edəcək. Bu, logistika
baxımından 1–2 sutka vaxt və ciddi nəqliyyat xərclərinə qənaət
deməkdir.
Üçüncü üstünlük yeni tranzit potensialıdır. Zəngəzur dəhlizi
sadəcə +10% əlavə güc deyil, faktiki olaraq ikinci tamhüquqlu
xəttdir. Ən ehtiyatlı proqnozlara görə, layihənin ilk mərhələsində
Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizin illik buraxılış qabiliyyətinə 5-8
milyon ton əlavə edəcək, daha sonra bu göstərici 15 milyon tona və
daha yuxarıya qalxacaq. BTQ-nin planlaşdırılmış 17 milyon tonluq
həcmi ilə birlikdə bu iki xəttin (BTQ + Zəngəzur) ümumi potensialı
ildə 30-35 milyon ton səviyyəsinə çatacaq. Bu, artıq təkcə Şimal
Dəhlizinə deyil, həm də dəniz marşrutlarına real rəqib
deməkdir.
Nəhayət, Zəngəzur dəhlizi türk dünyası ilə birbaşa əlaqə
yaradır. Nazir Uraloğlu bunu dəqiq ifadə edib – “bu, Xəzər
üzərindən türk dünyası ilə birbaşa əlaqədir”. Mərkəzi Asiya
ölkələri – Qazaxıstan və Özbəkistan üçün bu, o deməkdir ki, onların
yükləri Ələt limanına (Bakıya) çatdıqdan sonra Türkiyə və Avropaya
çıxmaq üçün iki yüksək sürətli dəmir yolu alternativinə malik
olacaq. Bu isə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun
etibarlılığını bir neçə dəfə artırır.
Məzkur layihənin geosiyasi əhəmiyyəti azı iqtisadi qədər, bəlkə
də daha böyükdür. 2020-ci il 10 noyabr tarixli Üçtərəfli Bəyanatın
9-cu bəndinə əsasən, regionda nəqliyyat kommunikasiyalarının, o
cümlədən Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında əlaqənin
bərpası nəzərdə tutulur. Bu layihənin həyata keçirilməsi
uzunmüddətli sülhün təməlidir, çünki iqtisadi qarşılıqlı asılılıq
sabitliyin ən güclü təminatıdır.
Zəngəzur dəhlizi həm də enerji və ərzaq təhlükəsizliyi
baxımından strateji layihədir. Bu marşrut yalnız konteyner
daşımaları üçün deyil – taxıl, metall, gübrə və gələcəkdə enerji
layihələri üçün zəruri komponentlərin nəqli üçün də istifadə
ediləcək. O, təkcə logistik deyil, həm də tədarük zəncirlərini
diversifikasiya edərək bütün regionun, o cümlədən Avropanın
dayanıqlığını artırır.
Nazirin “ABŞ təşəbbüsü” ifadəsi isə yeni mərhələnin siqnalıdır.
Bu, Qərbin nəhayət Orta Dəhlizin və onun tərkib hissəsi olan
Zəngəzur layihəsinin strateji əhəmiyyətini tam dərk etdiyini
göstərir. Beynəlxalq dəstək son siyasi maneələrin aradan
qaldırılmasını sürətləndirəcək.
Ən nəhayət, Naxçıvanın illərlə davam edən təcridi sona çatır.
Muxtar Respublika onilliklərdir faktiki blokada şəraitində idi və
əlaqə yalnız hava nəqliyyatı və ya İran üzərindən mümkün idi.
Zəngəzur dəhlizi bu problemi birdəfəlik həll edəcək, Naxçıvanı
Azərbaycanın əsas ərazisinə möhkəm bağlayaraq onu eyni zamanda
Türkiyəyə gedən əsas logistika qovşağına çevirəcək.
.. Biz yeni nəqliyyat matrisinin formalaşmasının şahidiyik.
Azərbaycan 110 kilometrlik hissənin tikintisini başa çatdırır,
Türkiyə isə Naxçıvana qədər uzanan 224 kilometrlik xəttin inşasını
fəal şəkildə həyata keçirir. Bu, aydın mesajdır – biz hazırıq.
Nazir Abdulkadir Uraloğlunun açıqlamaları göstərir ki, Ankara və
Bakının siyasi iradəsi sarsılmazdır, Ermənistan ərazisindən keçən
43 kilometrlik hissə üzrə diplomatik irəliləyiş isə gələcəyə inam
yaradır.
Zəngəzur dəhlizi sadəcə dəmir yolu deyil. Bu, bölgələri
birləşdirən körpüdür; yeni iqtisadi reallıq yaradır, Azərbaycanın
suverenliyini möhkəmləndirir və Azərbaycan–Türkiyə oxunu
Avrasiyanın ticarət mərkəzinə çevirir. Yaxın zamanda başlanması
gözlənilən işlər Cənubi Qafqaz üçün yeni bir dövrün başlanğıc
nöqtəsi olacaq.
