Bakı. Trend:
Özbəkistan və Azərbaycan
arasındakı münasibətlər son illərdə strateji tərəfdaşlıq
səviyyəsinə yüksəlmiş, siyasi dialoq, ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq,
nəqliyyat-loqistika əlaqələri və regional inteqrasiya sahələrində
ardıcıl olaraq möhkəmlənməkdədir. İki dövlət rəhbərinin qarşılıqlı
etimada və sıx dostluğa əsaslanan dialoqu sayəsində əməkdaşlığın
yeni institusional mexanizmləri formalaşır, bir çox birgə
təşəbbüslər isə praktiki müstəviyə keçir.
Xüsusilə, Özbəkistan və
Azərbaycan üçün Şərq-Qərb və
Mərkəzi Asiya-Qafqaz istiqamətləri üzrə
nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı strateji əhəmiyyət
kəsb edir. Bu proses xarici ticarət dövriyyəsinin artırılmasının,
yükdaşıma zəncirlərinin şaxələndirilməsinin və regional tranzit
potensialının yüksəldilməsinin vacib amilinə çevrilir. Bu baxımdan,
iki ölkənin gömrük xidmətləri arasındakı sıx əməkdaşlıq ticarət
proseslərinin operativliyinin və şəffaflığının təmin edilməsində
xüsusi yer tutur.
Gömrük sahəsində Özbəkistan və
Azərbaycan arasında informasiya mübadiləsi,
risklərin idarə edilməsi, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi,
həmçinin kadrların ixtisasının artırılması istiqamətlərində
effektiv qarşılıqlı fəaliyyət qurulmuşdur. Azərbaycan gömrük
xidmətinin rəqəmsallaşma və intellektual nəzarət mexanizmlərinin
tətbiqi üzrə təcrübəsi, eləcə də Özbəkistanda həyata keçirilən
rəqəmsal transformasiya prosesləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir ki,
bu da qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi üçün möhkəm zəmin yaradır.
Müasir qlobal iqtisadiyyatda gömrük xidməti artıq yalnız fiskal
funksiyaları yerinə yetirən bir orqan deyil. O, ölkənin iqtisadi
təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, xarici ticarətin
sadələşdirilməsi, ixrac potensialının genişləndirilməsi,
investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması və sahibkarlıq fəaliyyəti
üçün əlverişli şəraitin yaradılmasında mühüm instituta
çevrilir.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, mürəkkəb gömrük prosedurları,
artıq inzibati maneələr və sənəd dövriyyəsindəki bürokratik
proseslər ticarət xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
2020-ci ilə qədər Özbəkistanın gömrük sistemində də bir sıra
sistemli problemlər mövcud idi. Bəzi gömrük prosesləri kağız
sənədlər əsasında həyata keçirilirdi, rəsmiləşdirilmənin orta
müddəti isə 4 saat 30 dəqiqə təşkil edirdi. İxrac üçün sənədlərin
hazırlanması 96 saata qədər, idxal üçün isə 150 saata qədər vaxt
aparırdı ki, bu da sahibkarlar üçün ciddi iqtisadi yük idi. Bu
göstəricilər iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi
ilə müqayisədə 5–6 dəfə yüksək idi.
Bu hallar sahənin rəqəmsallaşdırılması, insan amilinin
azaldılması, şəffaflığın təmin edilməsi və biznes proseslərinin
sadələşdirilməsi zərurətini gündəmə gətirdi.
Sistemli islahatlar – yeni gömrük
administrasiyasının əsası
Son illərdə Özbəkistan Respublikası Prezidentinin rəhbərliyi
altında sahibkarlığın dəstəklənməsi, biznes mühitinin
yaxşılaşdırılması və xarici iqtisadi fəaliyyətin
liberallaşdırılmasına yönəlmiş islahatlar ardıcıl olaraq həyata
keçirilir.
“Vicdanlı sahibkar – ədalətli gömrük” prinsipi
praktikada öz ifadəsini tapır və dövlətlə biznes arasında etibarlı
tərəfdaşlıq mühitinin güclənməsinə xidmət edir. Nəticədə gömrük
sistemi mərhələli şəkildə ənənəvi inzibati nəzarət modelindən
rəqəmsal, analitik yönümlü və intellektual idarəetmə modelinə
keçir.
İslahatların praktiki nəticələri rəqəmlərdə də aydın şəkildə əks
olunur. 2020–2025-ci illərdə ölkənin xarici ticarət dövriyyəsi 2
dəfə artmışdır. 2025-ci ildə gömrük ödənişlərindən daxilolmalar 3
dəfə artaraq 76,2 trilyon sum təşkil etmişdir. 2026-cı ildə xarici
ticarət həcminin artması və süni intellekt elementlərinin tətbiqi
ilə gömrük nəzarətinin daha da sadələşdirilməsi hesabına bu
göstəricinin 84,3 trilyon suma çatdırılması planlaşdırılır.
Son dörd ildə yük gömrük bəyannamələrinin (YGB)
rəsmiləşdirilməsini həyata keçirən əməkdaşların sayı 40 faiz
azalmış, lakin rəsmiləşdirilməyə qədər tutulan əlavə gömrük
ödənişlərinin həcmi 5,5 dəfə artmışdır. Bu rəqəmlər sahədə iş
proseslərinin avtomatlaşdırılmasından, risklərin təhlili və idarə
edilməsi mexanizmlərinin effektiv fəaliyyət göstərməsindən xəbər
verir.
Bununla yanaşı, keçirilən baxışların sayı 20 faiz azalmış, lakin
onların səmərəliliyi 10 dəfədən çox artmışdır. Rentgen
təsvirlərinin təhlili yolu ilə aşkar edilən hüquqpozmaların sayı
3,5 dəfə, onların dəyəri isə 2 dəfə artmışdır. Bu, ümumi nəzarətdən
konkret risklərə yönəlmiş nəzarətə keçidin praktiki
nəticəsidir.
Rəqəmsal gömrükdən – intellektual
gömrüyə
Gömrük orqanlarında rəqəmsallaşma prosesləri ardıcıl olaraq
həyata keçirilir, 176 yeni proqram məhsulu işlənib hazırlanmışdır.
Avtomatlaşdırılmış informasiya sistemlərinin, interaktiv
xidmətlərin və mobil tətbiqlərin geniş tətbiqi gömrük sisteminin
rəqəmsal infrastrukturunu gücləndirmişdir.
2023–2025-ci illərdə Gömrük Komitəsi rəqəmsallaşma istiqaməti
üzrə respublika “idarələrarası reytinq qiymətləndirilməsi”
sistemində ardıcıl olaraq 1-ci yeri tutur. Bu, gömrük sisteminin
rəqəmsal transformasiyası sahəsində aparılan islahatların
səmərəliliyinin mühüm göstəricisidir.
2024-cü ildə “Üç addımda ixrac” sisteminin işə salınması ixrac
prosesindəki əvvəlki doqquz mərhələli nəzarəti üç mərhələyə qədər
azaltmağa imkan verdi. Bu, ixracatçıların vaxt və maliyyə
xərclərini azaltmağa, həmçinin xarici iqtisadi fəaliyyət
iştirakçıları üçün şəffaf və proqnozlaşdırıla bilən mühit yaratmağa
şərait yaratdı.
2025-ci ilin aprel ayından etibarən YGB-lərin avtomatik
rəsmiləşdirilməsi sisteminin tam fəaliyyətə başlaması sahədə mühüm
dönüş nöqtəsi oldu. Bu sistemin tətbiqindən sonra gömrük
proseslərinə insan müdaxiləsi 75 faiz, rəsmiləşdirilməyə sərf
olunan orta vaxt isə 65 faiz azaldı.
Yeni gömrük nəzarəti sistemi hava limanlarında da nəticə verir.
Beynəlxalq hava limanlarında sərnişin axınının ildə 2,5 milyondan
8,7 milyon nəfərə qədər artdığı bir şəraitdə, “Məsafədən gömrük
nəzarəti” sisteminin tətbiqi və 44 aviaşirkətlə məlumat
mübadiləsinin qurulması sərnişinlərin gömrük nəzarətindən keçmə
vaxtını 25 dəqiqədən 5 dəqiqəyə qədər azaltmağa imkan
vermişdir.
Beynəlxalq etiraf və əməkdaşlığın yeni
mərhələsi
Özbəkistan gömrük xidmətinin təcrübəsinin beynəlxalq səviyyədə
etiraf edilməsi təsadüfi bir proses deyil. Bu, rəqəmsallaşma,
institusional islahatlar, biznes proseslərinin sadələşdirilməsi,
risklərin idarə edilməsi və kadrların beynəlxalq standartlara uyğun
hazırlanması üzrə sistemli fəaliyyətin nəticəsidir.
2024–2025-ci illərdə Gömrük Komitəsində xarici dövlətlərin
gömrük xidmətlərinin, dövlət orqanlarının nümayəndələrinin və
beynəlxalq təşkilatların ekspertlərinin iştirakı ilə 154 səfər və
görüş təşkil olunmuşdur. Onlar fəaliyyətin qiymətləndirilməsinə,
ikitərəfli danışıqların aparılmasına, texniki yardım və qrant
layihələrinin müzakirəsinə, eləcə də Özbəkistan gömrük orqanlarının
praktiki təcrübəsinin öyrənilməsinə yönəlmişdir.
Səfərlərin coğrafiyası Azərbaycan, Belarus, Gürcüstan,
Koreya, Malayziya, Rusiya, Tacikistan, Türkiyə, Türkmənistan,
Qırğızıstan, Qazaxıstan, ABŞ, Çin Xalq Respublikaası, İran
və Yaponiya kimi ölkələri əhatə etmişdir. Bundan
əlavə, BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi, Ümumdünya
Gömrük Təşkilatı, Avrasiya İqtisadi Birliyi, MDB, Türk Dövlətləri
Təşkilatı, ATƏT, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı və JICA ilə
aktiv əməkdaşlıq qurulmuşdur.
Azərbaycan, Gürcüstan, Rusiya, Tacikistan, Türkmənistan,
Qırğızıstan və Qazaxıstanın gömrük xidmətlərinin və digər
dövlət orqanlarının nümayəndələrinin ölkəmizin gömrük xidmətinin
rəqəmsallaşma sahəsindəki təcrübəsini öyrənmək məqsədilə
Özbəkistana səfər etmələri faktı xüsusi diqqətə layiqdir. Bu,
Özbəkistanın gömrük sisteminin təcrübə mübadiləsi üçün regional
platformaya çevrilməsindən xəbər verir.
Cari ildən etibarən Özbəkistanın Qazaxıstan, Türkiyə,
Çin Xalq Respublikası və Belçika Krallığındakı
səfirliklərində gömrük məsələləri üzrə müşavir vəzifələri təsis
edilmişdir. Bu, xarici iqtisadi fəaliyyətdə gömrük diplomatiyasının
yeni mərhələsinin əsasını qoymuşdur.
Ümumdünya Gömrük Təşkilatı tərəfindən 8–12 iyun 2026-cı il
tarixlərində Belçika Krallığının Brüssel şəhərində səmərəliliyin
qiymətləndirilməsi mexanizmləri (Performance Measurement
Mechanisms) istiqaməti üzrə ilkin akkreditasiya seminarı təşkil
olunmuşdur.
187 dövlətdən seçilmiş 12 nümayəndə arasında Özbəkistan gömrük
xidmətinin nümayəndəsi də var idi ki, o, seminarı uğurla başa
vuraraq Ümumdünya Gömrük Təşkilatının eksperti kimi
akkreditasiyadan keçmişdir.
Beləliklə, Özbəkistan gömrük orqanlarının Ümumdünya Gömrük
Təşkilatının eksperti statusunu almış əməkdaşlarının sayı daha bir
nəfər artmışdır ki, bu da ölkəmizin beynəlxalq ekspert korpusundakı
təmsilçiliyini daha da gücləndirmişdir.
2025-ci ildə Özbəkistan gömrük xidmətinin daha bir əməkdaşı
risklərin idarə edilməsi istiqaməti üzrə Ümumdünya Gömrük
Təşkilatının eksperti kimi akkreditasiyadan keçmişdir.
Beynəlxalq reytinqlərdə yüksəliş
Özbəkistanın gömrük sistemində aparılan islahatlar ölkənin
beynəlxalq reytinqlərdəki mövqeyinin yaxşılaşmasına da müsbət təsir
göstərir. Transparency International beynəlxalq təşkilatı
tərəfindən dərc olunan Korrupsiyanı Qavrama İndeksində Özbəkistan
son dörd ildə 25 pillə yüksələrək 146-cı yerdən 121-ci yerə
qalxmışdır. Bundan əlavə, Dünya Bankının Loqistikanın Səmərəliliyi
İndeksinin “Gömrüyün səmərəliliyi” komponenti üzrə Özbəkistan
140-cı yerdən 74-cü yerə yüksələrək 66 pilləlik artım qeydə
almışdır. Bu, gömrük sistemində həyata keçirilən rəqəmsallaşma və
institusional islahatların beynəlxalq səviyyədə də qəbul olunduğunu
təsdiqləyir.
Özbəkistan Respublikasının 2024-cü il üzrə “Açıqlıq indeksi”nin
nəticələrinə görə, Gömrük Komitəsi ölkənin 98 dövlət təşkilatı
arasında 5-ci yeri tutmuşdur. Bu, açıqlığın, şəffaflığın və
ictimaiyyətlə effektiv qarşılıqlı fəaliyyətin təmin edilməsi üzrə
sistemli işin nəticəsidir.
Gömrük inzibatçılığının daha da
təkmilləşdirilməsi
Özbəkistan Respublikası Prezidentinin 2025-ci ilin dekabrında
imzaladığı “Xarici iqtisadi fəaliyyətin həyata keçirilməsi zamanı
ticarət prosedurlarının daha da sadələşdirilməsi və onların
səmərəliliyinin artırılması üzrə tədbirlər haqqında” Fərmanı sahədə
islahatların yeni mərhələsini açdı.
Bu sənəd sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılmasına, gömrük
inzibatçılığının beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmasına və
xarici iqtisadi fəaliyyət iştirakçılarının dəstəklənməsinə
yönəlmişdir. Ona əsasən, malların ixrac və idxal sənədlərinin
birbaşa sərhəddə rəsmiləşdirilməsi payının iki dəfə artırılması
nəzərdə tutulub. Bu, loqistika proseslərini sürətləndirəcək,
sahibkarların vaxt və maliyyə xərclərini azaldacaqdır.
İndi sahibkarların öz müraciətləri əsasında keçirilmiş gömrük
auditi zamanı aşkar edilən və onların özləri tərəfindən könüllü
olaraq aradan qaldırılan çatışmazlıqlara görə cəza tətbiq
edilməyəcək. Bu, gömrük orqanları ilə biznes arasında etibarlı
əməkdaşlıq mühitini gücləndirir.
Bundan əlavə, sahibkarlara gömrük rüsumunun ödənilməsini 120
günə qədər müddətə təxirə salmaq və ya hissə-hissə ödəmək imkanı
verilir. Risklərin idarə edilməsi sisteminin nəticələrinə görə
gömrük ödənişlərinin ödənilməsinin ümumi təminatının azaldılmış
ölçüləri tətbiq olunacaq. Bu tədbirlər biznesin dövriyyə
vəsaitlərinin qorunub saxlanmasına, həmçinin istehsal və ixrac
həcminin artmasına xidmət edəcəkdir.
Fərmanla həmçinin səlahiyyətli iqtisadi operatorların sayının
hazırkı 99-dan 200-dən çoxa çatdırılması, eləcə də davamlılıq
reytinqində yüksək və orta mövqelər tutan operatorlara əlavə
güzəştlərin verilməsi nəzərdə tutulur. Nəticədə etibarlı
sahibkarlar üçün yoxlamaların sayı azalacaq, gömrük
rəsmiləşdirilməsi isə daha da sürətlənəcəkdir.
Bütövlükdə, bu Fərman gömrük inzibatçılığının köklü şəkildə
təkmilləşdirilməsinə, rəqəmsal həllərin geniş tətbiqinə,
sahibkarlar üçün əlverişli və proqnozlaşdırıla bilən mühitin
yaradılmasına xidmət edir. Bu, Özbəkistanda açıq, şəffaf və
effektiv “İntellektual gömrük” sisteminin yaradılması üçün möhkəm
zəmin formalaşdırır.
Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bu gün Özbəkistanın gömrük
sistemi rəqəmsal transformasiyaya, risklərin idarə edilməsinə,
beynəlxalq standartlara və müasir analitik alətlərə əsaslanan yeni
mərhələyə qədəm qoyur. Kağız bürokratiyasına, uzunmüddətli
gözləmələrə və ümumi yoxlamalara əsaslanan köhnə yanaşma öz yerini
operativ, şəffaf, avtomatlaşdırılmış və intellektual idarəetmə
modelinə verir.
Ən əsası, bu islahatlar yalnız daxili inzibati proseslərin
təkmilləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Onlar ölkənin xarici ticarət
potensialının genişləndirilməsinə, ixracatçıların dəstəklənməsinə,
kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizəyə, beynəlxalq loqistika
zəncirlərinə inteqrasiyaya və Özbəkistanın qlobal iqtisadi arenada
rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edir.
Bu baxımdan, Özbəkistan gömrük xidmətinin bugünkü təcrübəsi
təkcə milli islahatların nəticəsi kimi deyil, həm də beynəlxalq
səviyyədə qəbul olunan müasir idarəetmə modeli kimi xüsusi
əhəmiyyət kəsb edir.
general-mayor Akmalxoca Mavlonov,
Özbəkistan Respublikası Gömrük Komitəsinin sədri
