Bakı. Trend:
Amerika Birləşmiş Ştatlarının ən nəhəng aviadaşıyıcısı USS
Gerald R. Ford Karib dənizinin sakit səthini yara-yara irəliləyir.
Onun arxasınca irəliləyən esmineslər və freqatlar dənizdə çoxqatlı
müdafiə xətti qurur, səmanın yuxarısında isə B-52 bombardmançıları
Venesuela sahillərindən cəmi otuz kilometr aralıda patrul uçuşları
həyata keçirir. Prezident Donald Trampın birbaşa göstərişi ilə ABŞ
bu bölgədə öz dəniz qüvvələrinin təxminən on faizini cəmləşdirib.
Əməliyyatın kod adı artıq bəllidir – “Cənub nizəsi”.
Vaşinqtonun rəsmi izahı – Tramp və müdafiə naziri Pit Heqsetin
dilindən səslənən – olduqca bəsitdir: məqsəd “terrorçu strukturlar
və narkokartellərə qarşı kampaniya”dır. Amma nə Karakasda, nə
regionun digər paytaxtlarında, nə də beynəlxalq müşahidəçilər üçün
bu versiya inandırıcıdır. Hamı anlayır ki, bu – Maduronun
devrilməsinə yönəlmiş çoxillik təzyiq siyasətinin növbəti
mərhələsidir. Əvvəlki vasitələr – sanksiyalar, diplomatik təcrid,
xaricdən dəstəklənən çevriliş cəhdləri – nəticə vermədiyi üçün indi
Vaşinqton hərbi psixoloji təzyiq xəttinə keçib.
Prezident sarayı Mirafloresdə oturmuş Nikolás Maduro bu
geosiyasi dueli diqqətlə izləyir. Ağ Ev üçün o –
“proqnozlaşdırılmayan avtokrat”, “narkoticarətlə əlaqəsi olan
fiqur”dur. Amma Moskva, Pekin və Tehran üçün, həmçinin daxildəki
çavistlər üçün o tamam başqa obrazda görünür: sistemi misli
görünməmiş təzyiq altında qoruyub saxlayan siyasi sağ qalan.
Putschlar, sanksiyalar, dron hücumları – hamısı geridə qalıb, amma
Maduro hələ də oradadır.
Bu vizual qarşıdurma – bir tərəfdə sabiq avtobus sürücüsü, digər
tərəfdə isə bəşər tarixinin ən böyük aviadaşıyıcısı – Maduronun
siyasi bioqrafiyasının simvoludur. O, dünya nizamının silkələndiyi,
köhnə imperiya iyerarxiyalarının parçalandığı bir dövrdə
hakimiyyətə gəldi. Uqo Çavesin ölümündən sonra Venesuela artıq
iqtisadi blokadanın halqasına düşmüşdü, amma Çaves öz ardıcılını
seçmişdi – “xarici qüvvələr qarşısında son səngəri qoruyan” adam
kimi.
Uşaqlıq və sosial köklər
Amerika mediası Maduro haqda danışarkən adətən onun keçmişini –
avtobus sürücüsü olmasını – qabardır. Bu, iki qarşılıqlı təbliğat
xəttinə xidmət edir: müxalifət bunu onun “təhsilsizliyinin sübutu”
kimi təqdim edir, Maduro isə özünü “əməkçi sinfin oğlu” kimi
göstərir. Amma həyat yolu bu qədər sadə deyil.
O, 1962-ci il noyabrın 23-də Karakasın ən sıx məhəllələrindən
biri olan El-Vayedə doğulub. Bu, nə hərbi akademiyaların, nə də sol
ziyalı dairələrinin mühiti idi. 1970-ci illərin neft bumu dövründə
yaranan sosial uçurumlar onun siyasi formalaşmasının fonunu təşkil
etdi: cəmiyyətdə azsaylı zənginlər və çoxlu kasıblar.
Ailəsi, hər halda, tam yoxsul deyildi – atası həmkarlar ittifaqı
fəalı, anası isə məktəb müəlliməsi idi. Buna görə də evdə həm
siyasi maraq, həm də təhsilə hörmət təbii sayılırdı. “Xose Avalos”
orta məktəbində oxuyarkən böyük akademik uğurları olmasa da, erkən
yaşda sol hərəkatlara qoşuldu. O, “Sosialist Liqa” adlı maoist
təşkilatın üzvü idi və eyni zamanda “Enigma” adlı rok qrupunda
gitara çalırdı. Bu iki xətt – siyasət və mədəni fəaliyyət – onu
uzun illər müşayiət etdi.
Ali təhsili yarımçıq qaldı, “küçə” onun universiteti oldu.
1980-ci illərdə “Karakas metrosu” şirkətində sürücü işləyən Maduro,
sadə işçinin gündəlik həyatı ilə yaxından tanış oldu. Orada o,
dinləməyi, gərginliyi yumşaltmağı, danışıqlar aparmağı öyrəndi –
gələcək siyasətinin əsas bacarıqları da məhz buradan gəlir.
Sürücülərin SITRAME adlı müstəqil həmkarlar ittifaqında
aktivləşərək öz etimad şəbəkəsini qurdu. Bu mühit onu Uqo Çaves və
onun ətrafındakı gənc zabitlərlə yaxınlaşdırdı.
Sürücü və zabit. İnqilab və həbsxana
1992-ci ilin fevralında Çavesin rəhbərlik etdiyi uğursuz
çevriliş cəhdi baş verdi. Çavesin qısa, lakonik “por ahora” çıxışı
məğlubiyyəti gələcək qələbənin anonsuna çevirdi.
Çaves həbsdə olarkən Maduro ona görüş icazəsi verilən azsaylı
mülki şəxslərdən biri idi. Həmin dövrdə o, komandantenin
məktublarını inqilabi qruplara çatdıran əlaqələndirici kimi çıxış
etdi. Məhz bu zaman o, gələcək həyat yoldaşı və siyasi həmkarı –
Seliya Flores ilə tanış oldu. Onların ittifaqı sonradan bolivaryan
hakimiyyətinin mülki dayağını formalaşdırdı.
Çavesin amnistiyasından və Beşinci Respublika Hərəkatının (MVR)
yaranmasından sonra Maduro artıq siyasi sistemin içində idi:
2000-ci ildən deputat, sonra isə Milli Assambleyanın sədri.
Həmkarlar bazası və partiya təcrübəsi onu ordu, partiya və xalq
arasında vasitəçi fiqura çevirdi.
O, Çaves kimi tribun fiqur deyildi, amma sistemin mexanizmlərini
dərinliklə anlayan praktiki siyasətçi idi.
İnqilabi diplomatiyanın memarı
2006-cı ilin avqustunda Çaves onu xarici işlər naziri təyin
etdi. Bu, bolivaryan layihəsinin yüksəliş dövrü idi: neft gəlirləri
yüksək, sosial proqramlar güclü, Karakas–Vaşinqton qarşıdurması
açıq fazada.
Maduro bu illərdə Kuba ilə ittifaqı möhkəmləndirdi, ALBA adlı
inteqrasiya blokunun yaradılmasında əsas rol oynadı, Petrocaribe
mexanizmi vasitəsilə Karib və Mərkəzi Amerika ölkələrinə nefti
güzəştli qiymətlərlə sataraq Karakasın regional təsir şəbəkəsini
genişləndirdi. Paralel olaraq İran, Rusiya və Çinlə enerji, müdafiə
və infrastruktur sahələrində sazişlər imzaladı.
O, beynəlxalq tribunlarda “qlobal Cənubun səsi” kimi çıxış
edirdi – İraq müharibəsini, Əfqanıstan əməliyyatlarını və İsrailin
Fələstin siyasətini sərt tənqid edirdi. 2009-cu ildə Venesuela
İsraillə diplomatik münasibətləri kəsdi və Fələstin dövlətini
tanıdı – bu, ideoloji dönüşün simvoluna çevrildi.
Məhz həmin dövr Maduronun antiimperialist doktrinasının
formalaşdığı mərhələ oldu. Onun üçün ABŞ sadəcə bir dövlət deyil,
qlobal sistem idi – iqtisadi istismar, hərbi bazalar şəbəkəsi,
maliyyə nəzarəti, enerji bazarlarının idarəsi və sanksiya
mexanizmləri ilə bərabər bir sistem. Bu mübarizə onun gözündə
ideoloji seçim yox, milli müstəqilliyin şərti idi.
Hərbi inqilabın mülki varisi
2012-ci ilin dekabrında xəstə Çaves televiziyaya çıxaraq sonuncu
dəfə xalqa müraciət etdi və açıq şəkildə dedi: “Əgər mən dönməsəm,
Maduronu dəstəkləyin.” Beləliklə, o, varislik mübarizəsinə son
qoydu və güclü hərbi fiqurları – o cümlədən Diosdado Kabelyonu –
kənarda buraxaraq hakimiyyəti mülki qola ötürdü.
2013-cü ilin martında Çaves dünyasını dəyişəndə Maduro dərhal
prezident vəzifəsini icra etməyə başladı. Aprel seçkilərində cüzi
fərqlə qalib gəldi. Müxalifət nəticələri şübhə altına alsa da, Ali
Məhkəmə seçkini qanuni saydı.
Maduro Çaves kimi maqnitik lider deyildi, amma onun gücü
sistemin içində idi: partiya aparatını, ordu sədaqətini, hüquqi
dayaqları və ideoloji çərçivəni miras almışdı. O, özünü “inqilabın
qoruyucusu” hesab edirdi və bu missiyanın qiyməti çox ağır
oldu.
İqtisadi süqut və sosial girdab
Çavesin ölümündən sonra illərlə gizlədilən struktur böhran bütün
çılpaqlığı ilə üzə çıxdı. Dünya bazarında neft qiymətlərinin kəskin
enməsi, büdcənin isə demək olar ki, tam şəkildə PDVSA-nın ixrac
gəlirlərindən asılı olması ölkəni dağıdıcı böhrana sürüklədi. Amma
təkcə xarici amillər yox, daxili idarəetmə xətaları da vəziyyəti
fəlakətli hala gətirdi: sərt valyuta nəzarəti, total korrupsiya,
yerli istehsalın dağılması və xaotik tənzimləmə siyasəti iqtisadi
sabitliyi məhv etdi.
2014–2021-ci illər arasında Venesuela iqtisadiyyatı təxminən
dörddə üç nisbətində kiçildi – müasir tarixdə sülh dövründə bu
qədər dərin tənəzzülə məruz qalan az ölkə tapılar. İnflyasiya
hiperinflasiyaya çevrildi, 2018–2019-cu illərdə ağlasığmaz həddə
çatdı. Yalnız qismən dollarlaşma və sabit məzənnədən imtina
vəziyyəti müvəqqəti sabitləşdirdi. Amma xalq üçün bu, əsl humanitar
faciə idi: maaşlar dəyərini itirdi, dərman tapılmaz oldu, enerji
infrastrukturu çökdü, ölkənin nəhəng neft ehtiyatlarına baxmayaraq
insanlar benzin növbəsində saatlarla gözləyirdi.
Vaşinqtondakı bir tədqiqat mərkəzinin hesablamasına görə, təkcə
2017–2018-ci illərdə sanksiyalar dolayısı ilə təxminən 40 min ölümə
səbəb ola bilərdi. Bu rəqəm Karakasda və beynəlxalq arenada ABŞ-ın
“maksimum təzyiq” siyasətinə qarşı arqument kimi geniş istifadə
edildi.
Sürətli eniş və kütləvi çıxış
Maduro Çavesin xəttinə – “kasıbların inqilabı”nı qorumaq və
ABŞ-la açıq qarşıdurmanı davam etdirmək öhdəliyinə sadiq qaldı.
Lakin dərinləşən böhran fonunda bu ideoloji mövqe artıq siyasi
sistemin özəyinə çevrildi. ABŞ hökuməti onu avtoritarizm,
korrupsiya və narkoticarətlə əlaqədə ittiham etdi və ardıcıl
şəkildə sanksiyalar tətbiq etdi – əvvəlcə neft sektoruna, sonra
maliyyə institutlarına, daha sonra yüksək vəzifəli şəxslərə.
Maduro bütün ittihamları rədd etdi. O, Venesuelanı
konstitusiyalı, seçkili institutları olan dövlət kimi təqdim edir
və deyir ki, onun hakimiyyətə gəlişi tam legitim olub. ABŞ-ın
“demokratiya və insan haqları” ritorikasını isə iqtisadi blokadanı
və xalqın kollektiv cəzalandırılmasını pərdələyən vasitə
adlandırır.
Korrupsiya və “Günəş karteli” adlanan qruplaşma barədə iddiaları
o, ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin uydurması, rejim dəyişikliyinə bəhanə
kimi qiymətləndirir. Maduro vurğulayır ki, Venesuela kokain
istehsalçısı deyil – bu baxımdan əsas mənbələr Kolumbiya, Peru və
Boliviyadır.
Sonrakı araşdırmalar həqiqətən göstərdi ki, bəzi iddialar
şişirdilmiş və sübutdan uzaq idi. Amma artıq bu, prosesin gedişinə
təsir etmirdi: siyasi bəhanə tapılmışdı, və Vaşinqton təzyiq
mexanizmini genişləndirmək üçün onu yetərli saydı.
Hətta ABŞ-ın öz analitik qurumlarının hesabatına görə, kokainin
təxminən 74 faizi Karib deyil, Sakit okean marşrutu ilə ABŞ-a daxil
olur. Amma bu faktlar siyasətin içində əriyib getdi.
Sanksiyalar mərhələli şəkildə sərtləşdi:
- 2015 – ilk fərdi sanksiyalar;
- 2017 – dövlət istiqrazlarına məhdudiyyətlər;
- 2019 – PDVSA aktivlərinin bloklanması və dövlət hesablarının
dondurulması.
Paralel olaraq, rejim daxili nəzarəti sərtləşdirdi. 2014 və
2017-ci illərin etirazlarında onlarla insan öldürüldü, beynəlxalq
təşkilatlar işgəncə və qanunsuz həbslər barədə hesabatlar yaydı,
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi isə mümkün “bəşəriyyətə qarşı
cinayətlər” üzrə ilkin araşdırmaya başladı.
Kütləvi köç
Maduro dövrünün ən sarsıdıcı sosial göstəricisi – miqrasiya
dalğası oldu. BMT və regional qurumların məlumatına görə, ölkəni
7,9 milyon insan tərk edib – bu, XXI əsrin ən iri köç
böhranlarından biridir. Əksəriyyət Kolumbiya, Peru, Ekvador və
Braziliyaya gedib, bir hissəsi isə ABŞ və Avropaya üz tutub.
Rejimin tənqidçiləri üçün bu, səssiz plebisit demək idi: əgər
“inqilab kasıblar üçün” idisə, niyə əhalinin üçdə biri ölkəni tərk
etdi? Maduristlər isə fərqli düşünür: bu, rejimin uğursuzluğu yox,
iqtisadi mühasirənin nəticəsidir. Xarici təzyiq sistemin
sabitləşməsinə imkan vermədi – arqument bu idi.
2021-ci ildə BMT-nin xüsusi məruzəçisi Alina Dohan sanksiyaların
doğrudan da humanitar böhranı dərinləşdirdiyini, ərzaq, dərman,
tibbi avadanlıq və sosial xidmətlərə çıxışı məhdudlaşdırdığını
bildirdi. O, xüsusilə qadınlar və kasıbların bu təzyiqdən ən çox
əziyyət çəkdiyini vurğuladı.
Amma BVF və Dünya Bankı kimi institutlar fərqli diaqnoz qoydu:
onların fikrincə, böhranın kökü korrupsiya, idarəetmənin
səriştəsizliyi və iqtisadi yanlış siyasətlərdə idi. Sanksiyalar
sadəcə prosesi sürətləndirən katalizator rolunu oynayıb.
İki reallıq – bir ölkə
Maduronun rəsmi ritorikasında Venesuela tez-tez Kuba ilə
müqayisə olunur – “iqtisadi və maliyyə mühasirəsi” altında olan
ölkə kimi. O, hər dəfə “bir tərəfli məcburi tədbirlər” ifadəsini
işlədərək sanksiyaların xalqı deyil, dövlət başçılarını
cəzalandırdığını deyir. Bu mövqe ona qlobal Cənub ölkələri arasında
müəyyən rəğbət qazandırır, çünki həmin dövlətlər sanksiyaları
neoliberal hegemonluğun aləti kimi görür.
Lakin ölkənin içində mənzərə fərqlidir. Beynəlxalq media – hətta
müxalifətə açıq simpatiyası olmayan qurumlar belə – kəskin sosial
uçurumdan yazır: bir tərəfdə sosial payla yaşayan kasıb məhəllələr,
o biri tərəfdə isə dollar iqtisadiyyatına inteqrasiya olunmuş, lüks
içində yaşayan yeni elita. Paytaxtda valyuta ilə ticarət aparan
ticarət mərkəzləri cəmi bir neçə dəqiqəlik məsafədə yerləşir
humanitar yardım növbəsində dayanan insanların yaşadığı
məhəllələrdən.
Yəni sanksiyalar mühüm amildir, amma bu sosial-məişət uçurumunun
yeganə səbəbi deyil – sistemin içindən gələn struktur
disfunksiyalar daha dərindir.
Çevrilişdən qorunan sistem
2019-cu il yanvarın 23-ü səhəri Maduro hakimiyyətinin ən böyük
sınağı başladı. 35 yaşlı deputat Xuan Quaydo, Karakasın mərkəzində
əlini qaldıraraq özünü “müvəqqəti prezident” elan etdi. Meydanda
Venesuela və Vatikan bayraqları dalğalanırdı, ABŞ-ın dəstəyi isə
elə sürətlə gəldi ki, ölkə vətəndaşlarının çoxu onun kim olduğunu
öyrənməmiş, artıq Qvaydonu tanımışdı.
Onun çıxışı “Xalq İradəsi” partiyasının içindən doğmuşdu – bu
hərəkat inanırdı ki, xarici təzyiq və sanksiyalar rejim
dəyişikliyinə gətirib çıxara bilər. Parlamentdə rotasiya qaydası
ilə sədrliyə seçilməsi ona Konstitusiyanın “prezident vəzifəsinin
vakansiyası” maddəsinə istinad imkanı yaratdı.
Qərb paytaxtları Qvaydoda hərbi müdaxiləsiz keçid şansı gördü.
ABŞ, Avropa ölkələri və bir sıra Latın Amerikası hökumətləri onu
tanıdı. Tramp administrasiyası isə onu öz Karakas strategiyasının
əsas aləti etdi.
Amma daxildə vəziyyət fərqli idi. Qvaydo kütlələri səfərbər etsə
də, ordu Maduroya sadiq qaldı. Fərari hallar və çağırışlar nəticə
vermədi.
Zaman keçdikcə etiraz dalğası sönməyə, müxalifət daxilində
narazılıq və bölünmə artmağa başladı. Qvaydonun komandası ətrafında
maliyyə pozuntuları və “dondurulmuş aktivlər” qalmaqalları yayıldı.
Hətta onun keçmiş müttəfiqləri də xarici dəstəyə həddən artıq
arxalanmaqda və daxili siyasi infrastruktur qura bilməməkdə onu
günahlandırdılar.
Beləcə, Qvaydonun ani yüksəlişi xaricdən idarə olunan rejim
dəyişikliyi ssenarilərinin sərhədlərini göstərdi. Çavesin qurduğu
və Maduronun uyğunlaşdırdığı bolivaryan sistem Qərb analitiklərinin
düşündüyündən daha dayanıqlı çıxdı.
Qvaydo tezliklə ölkəni tərk etdi və emiqrant siyasətinin bir
parçasına çevrildi. Maduro tərəfdarları üçün bu, ABŞ
strategiyasının iflası və müxalifətin daxili dayaqlardan
məhrumluğunun sübutuna çevrildi.
Niyə Maduro ayaqda qaldı?
Xuan Qvaydo əlini qaldırıb özünü “müvəqqəti prezident” elan
etdiyi gün həm Vaşinqtonda, həm də Karakasın küçələrində bir
çoxlarına elə gəldi ki, Maduro rejiminin ömrü sayılı günlərdir.
Amma həmin ana qədər hakimiyyət artıq on ildən çoxdur çoxqatlı
müdafiə sistemi qurmuşdu – həm “yumşaq” rejim dəyişikliyi
cəhdlərinə, həm də açıq hərbi senarilərə qarşı.
Bu arxitekturanın mərkəzində ordu dayanırdı. Çaves dövründən
başlayaraq hərbi sistem elə şəkildə yenidən quruldu ki, əsas
komanda postlarını ən sadiq zabitlər tuturdu. Generallar tədricən
mülki hökumət resurslarına çıxış qazandı: nazirliklər, limanların
və dövlət şirkətlərinin nəzarəti, həmçinin qızıl, yanacaq və digər
gəlirli sahələrdə pay. Beləcə hərbi–iqtisadi birləşmiş elita
formalaşdı ki, onlar üçün rejimin qorunması artıq ideologiya yox,
siyasi sağ qalmaq məsələsinə çevrildi.
Xarici təzyiq artdıqca Maduro ordunu dövlət strukturlarına daha
da inteqrasiya etdi. O anlayırdı ki, ideoloji bağlılıqla deyil,
maddi qarşılıqlı asılılıqla bu sistem saxlanıla bilər. Bu, klassik
avtoritar modeldir: orduya sadiqlik “satın alınır”, sonra isə bu
münasibət struktur zərurətinə çevrilir.
2019-cu ilə gəldikdə hər bir general qarşısında sadə sual
dayanırdı: rejim dəyişsə, imtiyazlarını, təsirini və bəlkə də
azadlığını itirməyə hazırdırmı? Əksəriyyətin cavabı “xeyr” oldu. Bu
mövqeni Karakasın əsas müttəfiqləri – Moskva və Havana – da
möhkəmləndirdi, açıq şəkildə bildirərək ki, kənardan təşkil olunan
çevriliş mümkün deyil.
Maduro eyni zamanda ordunun iqtisadi səlahiyyətlərini artırdı.
Hərbçilərə xarici ticarət, logistika, qızıl hasilatı və bir sıra
kölgə sektorlarının idarəsi verildi. Tənqidçilər bunu “Günəş
karteli”nin yaranması adlandırdılar – Vaşinqtonun versiyasına görə,
bu, narkoticarət və çirkli pulların yuyulması ilə məşğul olan gizli
hərbi şəbəkə idi. Xarici təzyiq bu narrativi daha da
gücləndirdi.
ABŞ isə fərdi cəza siyasətini dərinləşdirərək qarşıdurmanı yeni
mərhələyə çıxardı. 2020-ci ildə Dövlət Departamenti Maduro haqqında
məlumat üçün 15 milyon dollar mükafat təyin etdi. 2025-ci il
yanvarın 10-da bu məbləğ 25 milyona, avqustun 7-də isə 50 milyona
qaldırıldı – çünki ABŞ Maliyyə Nazirliyi “Günəş karteli”ni
beynəlxalq terror təşkilatı elan etdi və onun “başında Maduro
dayanır” dedi.
Sanksiyalar ölkənin iqtisadi dayanıqlığını dağıtdı, dövlət
institutlarını zəiflətdi, cəmiyyəti ifrat dərəcədə tükətdi. Amma
eyni zamanda onlar Maduroya siyasi mobilizasiya üçün hazır bəhanə
verdi: iqtisadi fəlakəti artıq xarici mühasirə ilə izah etmək
mümkün idi. Daxili tərəfdarları üçün bu arqument inandırıcı
səslənirdi.
Lakin bu modelin məsrəfi ağır idi. Sistem korrupsiyanı və
sui-istifadəni təşviq edir, real hakimiyyəti mülki strukturlardan
generalların və yaxın biznes dairələrinin əlinə keçirirdi. PDVSA
tənəzzülə uğrayır, iqtisadi mexanizmlər pozulur, idarəetmə
səviyyəsi düşürdü. Amma eyni zamanda rejimin süqutu ilə hər şeyini
itirəcək bir elita formalaşırdı – və bu, status-kvonu qorumaq üçün
ən güclü motivasiya idi.
Vaşinqtonun təzyiq çevrəsi təkcə Maduronu hədəfə almadı. 2025-ci
ildə hətta Kolumbiya prezidenti Qustavo Petro da ABŞ-ın məşhur
“Klinton siyahısı”na salındı. Bu addım göstərdi ki, ABŞ maliyyə
təzyiq alətlərindən regionda son dərəcə çevik və geniş istifadə edə
bilir.
Amma rejimin müdafiə qalxanı bununla bitmirdi. Maduro paralel
güc infrastrukturu yaratdı – “xalq müdafiə milis dəstələri” və
yerli komitə şəbəkələri. 2025-ci ilin avqustunda o bəyan etdi ki,
“istənilən xarici müdaxiləyə qarşı 4,5 milyon döyüşçü” səfərbər
etməyə hazırdır. Bu strukturlar təkcə ideologiyaya deyil, Çaves
dövründən qalma sosial proqramlara – ucuz mənzil, ərzaq, təhsil
təşəbbüslərinə – əsaslanırdı. Latın Amerikasında belə layihələr
həmişə loyallıq şəbəkələri yaradır – siyasi olmasa da, dərin sosial
köklərlə.
Müxalifət üçün bu mexanizm avtoritar konsolidasiyanın sübutu,
tərəfdarları üçünsə inqilabın bir liderdən asılı olmayıb, partiya,
ordu və xalq strukturları ilə birləşmiş sistemə çevrildiyinin
göstəricisi idi. Və görünən odur ki, məhz bu model rejimin
dağılmasına imkan vermədi.
2024 seçkiləri və qlobal dönüş nöqtəsi
28 iyul 2024-cü ildə venesuelalılar seçki məntəqələrinə üz
tutdu. Bu seçkilər bir növ inqilabın taleyi üzrə referendum idi: ya
Maduro üçüncü mandat alacaq, ya da ölkə siyasi qeyri-müəyyənlik
dövrünə qədəm qoyacaqdı.
Uzun illər parçalanmış vəziyyətdə olan müxalifət bu dəfə bir
namizəd ətrafında toparlandı – keçmiş diplomat Edmundo Qonsales.
Bu, xarizmatik müxalifət lideri Mariya Korina Maçadonun seçkidən
kənarlaşdırılmasından sonra baş verdi. Sonradan Maçado Nobel Sülh
Mükafatını alacaq və onu Donald Trampa həsr edəcəkdi.
Səsvermədən sonra Mərkəzi Seçki Komissiyası Maduronun qalib
gəldiyini elan etdi. Müxalifət isə paralel nəticələr açıqlayaraq
kütləvi saxtakarlıq iddiası irəli sürdü və beynəlxalq araşdırma
tələb etdi.
ABŞ, Avropa paytaxtları və bir sıra Latın Amerikası ölkələri
nəticələri tanımadı, seçkiləri “2018-ci ildən bəri davam edən
qeyri-legitim dövrün tərkib hissəsi” adlandırdı. Əvəzində Kuba,
Nikaraqua, İran, Rusiya və Çin sürətli təbriklər göndərdi. Onlar
üçün bu, təkcə daxili hadisə deyil, qlobal qarşıdurmanın yeni
epizodu idi – Venesuela “alternativ dünyanın forpostu” kimi çıxış
edirdi.
Regionun iri oyunçularının mövqeyi isə fərqli idi. Braziliya,
Meksika və Kolumbiya sakitliyə çağıraraq məntəqə protokollarının
dərcini istədi. Amma ən sərt mesaj Kazan BRİKS sammitində Braziliya
prezidenti Lula da Silvadan gəldi: o, Venesuelanın BRİKS-ə qəbuluna
qarşı çıxdığını, seçkilərin şəffaflığına şübhə etdiyini bildirdi.
Karakas üçün bu, açıq xəbərdarlıq idi – dost hökumətlər belə
legitimlik məsələsində avtomatik dəstək verməyə hazır
deyildilər.
Seçkidən sonra: qeyri-sabit legitimlik
Formal olaraq Maduro yeni mandat aldı. Amma onun hakimiyyəti həm
daxildə, həm də beynəlxalq miqyasda olduqca kövrək legitimliyə
söykənir. O, dərin siyasi və iqtisadi böhrandan çıxış yolları
axtarmaqdansa, diplomatik təcrid kursunu seçdi və regionun on
dövləti ilə əlaqələri kəsdi. Beləcə, ABŞ və Avropa təzyiqindən
əvvəlcə, öz coğrafiyasında təcrid vəziyyətinə düşdü.
2024–2025-ci illərin çıxışlarında Maduro tez-tez “faşizm”
anlayışına müraciət edir. O, Xavyer Mileyin Argentinada hakimiyyətə
gəlməsini “qlobal bazarların faşist simvolu” adlandırır, Venesuela
müxalifətini isə “Vaşinqtondan Madrid və Buenos-Ayresə qədər uzanan
faşist oxunun bir hissəsi” kimi təsvir edir.
Müxalifət isə eyni ritorika ilə cavab verir: sağ və mərkəzçi
qüvvələr üçün Maduro artıq “sosial ədalət ritorikası arxasında
gizlənmiş avtoritar populizmin” simvoludur. Onların fikrincə,
“faşizm” ritorikası köhnə soyuq müharibə simvollarının
canlandırılması cəhdidir – halbuki dünya artıq başqa prinsiplərlə
bölünür.
Amma Maduronu bu nəzəri debatlar az maraqlandırır. Onun məqsədi
yaranmaqda olan çoxqütblü dünyada öz yerini qorumaqdır. Avropada
sağ meyllər güclənir – Fransa, İtaliya, Almaniya yeni siyasi fon
formalaşdırır. ABŞ-da Tramp yenidən qayıdır. Latın Amerikasında sağ
hökumətlərin təsiri artır, onlar İsrailin Fələstin siyasətini
dəstəkləyir və Kuba ilə Venesuelaya qarşı sanksiyaları qoruyur.
Bu reallıqda Maduro “antifaşist həmrəylik cəbhəsi” yaratmaq
cəhdini önə çəkir. Kuba, Boliviya, eləcə də Braziliya və
Kolumbiyadakı sol çevrələrlə birgə konfranslar, mədəni festivallar,
diplomatik forumlar təşkil edir, irqi ayrı-seçkilik, sionizm və
imperializmə qarşı mübarizə mövzularını ön plana çəkir.
Bu ritorika ərəb sol hərəkatlarının bir hissəsində rezonans
doğurur. Onlar üçün Maduro artıq Çavesin sosialist kursunun
davamçısı deyil, Nasirin anti-kolonial xəttini XXI əsrə
uyğunlaşdıran siyasi varisdir. Onlar üçün əsas meyar demokratiyanın
forması deyil, “imperiya mərkəzlərinə qarşı dayanmaq”, Fələstini
müdafiə etmək və sağ beynəlxalq blokuna qarşı dirəniş
göstərməkdir.
Maduro çoxqütblü dünyaya ümid bağlayır — amma bu dünya
Venesuelanı xilas etməyə tələsmir
Rusiya Maduronu diplomatik və logistik kanallarla dəstəkləyir —
ölkəyə yanacaq, taxıl və məhdud sayda hərbi texnika göndərir.
Moskva onu “qeyri-insani iqtisadi müharibəyə tab gətirən lider”
kimi təqdim edir. Amma indi Rusiya resursları xeyli məhduddur:
Ukrayna müharibəsindəki iştirakı Venesuelanı ikinci dərəcəli
istiqamətə çevirib.
Buna qarşılıq, Çin hələ də ən mühüm tərəfdaş olaraq qalır. Pekin
Venesuelada infrastruktur layihələrini, telekommunikasiyanı, neft
yataqlarını maliyyələşdirir və ölkənin neft ixracının təxminən 77
faizini alır. İran isə özünü “sanksiyalarla sıxışdırılan strateji
qardaş” kimi təqdim edir: hər iki ölkə Vaşinqtonun təzyiqi
altındadır və hər ikisi yeni qlobal nizamın yaranmasını gözləyən
alternativ ittifaqlar içində yaşamaq şansı axtarır.
Amma Maduro nə Rusiyanı, nə Çin, nə də İranı rejimin təminatçısı
kimi görür. Onlar sadəcə oksigen mənbəyidir — ABŞ bazarlarının
yerinə nefti Hindistana və Çinə satmaq imkanı; BVF əvəzinə dost
ölkələrdən kredit almaq; Qərb texnologiyalarının əvəzinə Şərq
tərəfdaşlarından texniki dəstək. Hər bir belə əlaqə Vaşinqtonun
Venesuela iqtisadi damarlarını bağlama gücünü zəiflədir.
Maduronun xarici siyasətinin strateji nüvəsi məhz bundadır:
ticarət, maliyyə və texnoloji əlaqələrin diversifikasiyası hesabına
asılılığın azalması. Yəni söhbət bir “himayədar” tapmaqdan yox,
blokadaya qarşı çoxşaxəli dayanıqlıq qurmaqdan gedir.
Vaşinqtonun son mərcləri
Maduro rejimi artıq öz güclü təhlükəsizlik arxitekturası,
maliyyə şəbəkələri və çevriliş cəhdlərinə qarşı təcrübəsi ilə dərin
kök salıb. Bu reallıq qarşısında Vaşinqton birbaşa müdaxiləsiz,
lakin metodik təzyiqə əsaslanan strategiya seçdi. Analitiklər bunu
“ara model” adlandırır: məqsəd tammiqyaslı hərbi əməliyyat olmadan
rejimin əsas dayaqlarını dağıtmaq.
Donald Tramp bu kursu qısa və aydın ifadə etdi:
“Dənizi nəzarətə götürdükdən sonra indi quruya baxırıq.”
Yeni strategiyanın üç istiqaməti var:
Birincisi — idarəolunan hərbi təzyiq. Söhbət dəqiq zərbələrdən
gedir: kəşfiyyat infrastrukturu, xüsusi xidmətlərin logistika
mərkəzləri, qeyri-qanuni iqtisadi şəbəkələr — yəni rejimin maliyyə
dayanıqlığını təmin edən nöqtələr. Məqsəd dövləti dağıtmaq deyil,
hakim elita içində daimi təhdid atmosferi yaratmaqdır.
İkincisi — kiber əməliyyatlar və gizli xüsusi xidmət fəaliyyəti.
CIA-nın genişlənmiş səlahiyyətləri generalların ödənişlərinin
dondurulması, komanda zəncirinə müdaxilə, psixoloji təzyiq mühiti
formalaşdırmağa imkan verir. ABŞ bunu “Panama və Haitidə baş
verənlərin xatırlatması” kimi təqdim edir – yəni ABŞ müdaxiləsinin
orduların süqutuna gətirdiyi nümunələr.
Üçüncüsü — hərbi elita içində parçalanma yaratmaq. Vaşinqtonun
məntiqi sadədir: təzyiq artdıqca, generalların bir hissəsi rejimi
qurban verib ordunu və öz təhlükəsizliyini qorumağa üstünlük
verəcək. Ordu rəhbərliyi üçün əsas dəyər ideologiya deyil, resurs,
gəlir və təminat balansıdır. Bu balans pozulsa, daxili parçalanma
qaçılmaz görünür.
Karakasda gərginlik və müdafiə mövqeyi
Vəziyyətin kəskinləşməsi Karakasda açıq narahatlıq yaratdı.
İspaniyanın El País qəzeti yazırdı ki, çavist rəhbərlik
“tam səssizliyə” qərq olub: Diosdado Kabelyo da daxil olmaqla əsas
fiqurlar ictimai açıqlamalardan yayınır. Bu, siyasi repertuarın
tükəndiyi və hər bir sözün zəiflik kimi qəbul edilə biləcəyi bir
mərhələyə bənzəyirdi.
Digər mənbələrə görə, rejim “möhkəmlənmiş müdafiə xətləri”
taktikasına keçib: tam döyüş hazırlığı, defensiv duruş, aqressiv
ritorikadan imtina. Bu səssizlik hərbi elitalar arasında real
narahatlığın əlaməti idi. Çünki onlar anlayırdılar: ölkə yeni
təzyiq mərhələsindən ordu institutunu qoruyaraq çıxmasa, siyasi
sistemin dayaqları da çökmüş sayılacaq.
Ritorika – Maduro üçün silaha çevrilir
Bu fonunda Maduro üçün əsas alət söz və simvolika oldu. 15
noyabr 2025-ci ildəki çıxışında o, özünü Davudun Qoliyatla
mübarizəsi obrazında təqdim etdi və dedi: “Tarixdə Davud həmişə
qalib gəlmişdi. Bu dəfə də xalq Tanrının tərəfindədir.”
O, “Bolivaryan Əsas Müdafiə Komitələrinin” yaradılmasını elan
etdi — “sülh, peace, paz” şüarı altında kütləvi sosial müdafiə
mobilizasiyası kimi təqdim olunan yeni hərəkat. Məqsəd aydındır:
qarşıdurmanı hərbi səhnədən ictimai səviyyəyə keçirmək, rejim
ətrafında vətəndaş sipəri formalaşdırmaq və bu yolla xarici
müdaxiləni və daxili parçalanmanı çətinləşdirmək.
Beləcə, Maduro “xalqla qalxan arasında son xətti” qorumağa
çalışır — bu dəfə silahla deyil, mifləşdirilmiş inqilab ideyası və
kollektiv müqavimət emosiyası ilə.
ABŞ strategiyası – riskli, amma yeganə çıxış
yolu
Vaşinqtonun bu dəfə seçdiyi strategiya – yüksək riskli, amma
faktiki olaraq yeganə mümkün variantdır. Tammiqyaslı hərbi müdaxilə
nə siyasi, nə də strateji baxımdan mümkün deyil. Uzunmüddətli
blokada da gözlənilən nəticəni vermir, “narkoterrorizmə qarşı
mübarizə” ritorikasının isə müddəti bitmək üzrədir.
Bu iki ifrat arasında ABŞ “idarə olunan təzyiq” modelinə
üstünlük verdi — rejimin əsas dayaqlarını tədricən sarsıtmaq, amma
birbaşa işğal mərhələsinə keçməmək.
Bu fonunda Maduronun noyabr çıxışında dediyi sözlər artıq təkcə
ritorika deyil, hakimiyyəti qoruma manifestinə çevrildi:
“Biz heç vaxt koloniya və ya qul olmayacağıq. Biz azad,
müstəqil və suveren qalacağıq — əbədi, əbədi, əbədi.”
Bu cümlələr onun daxili elektoratına yönəlmiş siqnaldır: Maduro
kompromisə gedən siyasətçi deyil, təhdidi şəxsi və mövcudluq
səviyyəsində qəbul edən liderdir.
Maduro yıxılacaqmı — yoxsa dünya onun
ətrafında?
2025-ci ilin noyabrında vəziyyət yenidən başlanğıc nöqtəsinə
qayıtdı. Tramp administrasiyası “Cənub nizəsi” əməliyyatının
başlanmasını elan etdi və narkoticarət şəbəkələrinə məxsus
katerlərə zərbələr endirdi. ABŞ bununla “dövlət xaricindəki silahlı
aktorlarla” toqquşmaya girdiyini bəyan etdi. Karakas isə cavabında
“yeni Vyetnam” yaratmaqla hədələdi.
Bu vaxt iqtisadi xaos yenidən qayıdırdı: inflyasiya sürətlənir,
milli valyuta dəyərini itirir, miqrasiya davam edirdi. Amma
paradoks ondadır ki, rejim əvvəlkindən daha konsolidə görünürdü.
Onu ayaqda saxlayan üç amil var idi:
– daxili güc strukturlarının tam nəzarəti,
– Rusiya, Çin və İranla dəstək şəbəkələri,
– və ən əsası, xarici təhdidi daxili səfərbərlik vasitəsinə
çevirmək bacarığı.
Maduro kimdir?
Maduro fiquru nə “seçki pərdəsi altında gizlənmiş
narkoterrorçu”, nə də “xalq beynəlmiləlçiliyinin inqilabçı simvolu”
obrazına tam uyğun gəlir. O, dünya nizamının sarsıldığı bir dövrün
siyasi məhsuludur – sabiq avtobus sürücüsü, özünü yetişdirmiş
siyasətçi, hakimiyyətə milli institutların artıq dağılmaqda olduğu
anda gəlmiş insan.
O, sabit idarəetmə mexanizmini nə miras aldı, nə də yenisini
yarada bildi, ölkə isə o vaxta qədər geri dönüşsüz böhran zonasına
girmişdi.
Effektiv iqtisadi idarəetmə və demokratik nəzarət alətlərinə
sahib olmadan, o, siloviklərə və orduya söykənmək məcburiyyətində
qaldı. Amma Maduro avantürist deyil – o, müttəfiqlər qurmağı
bacaran siyasətçidir: Havanadan Moskvaya, Pekindən Tehrana qədər.
O, “imperiya hegemonluğuna qarşı müqavimət” dilini ustalıqla
işlədərək həm daxildə, həm də qlobal Cənubda öz legitimliyini
gücləndirir.
O, iqtisadi geriləməyə baxmayaraq, kütləvi sosial proqramlar,
xüsusilə də mənzil layihələri ilə dayanıqlı sosial baza
formalaşdırır.
Amma unudulmamalıdır ki, Maduro eyni zamanda insan haqlarının
ciddi pozulmasında ittiham olunan, iqtisadiyyatı qara bazar,
müştəripərəstlik və korrupsiya ilə qarışmış bir dövlətin
rəhbəridir. Onun dövründə Venesuela tarixinin ən böyük miqrasiya
dalğasını və XXI əsrin ən dərin iqtisadi tənəzzüllərindən birini
yaşadı.
Maduro iki zidd məntiqin kəsişməsində siyasət aparır – bu məntiq
Yaxın Şərq və Latın Amerikası siyasətinə tanışdır:
bir tərəfdə xarici imperiyaya qarşı müqavimət,
digər tərəfdə isə daxildə nizam yaratmaq zərurəti;
bir yanda azadlıq ritorikası, digər yanda avtoritar idarəçilik
praktikası;
bir tərəfdə suverenliyin müdafiəsi, digər tərəfdə hakimiyyətin
monopoliyası.
Bu gün Maduro tragik fiqurdur. O, geri çəkilə bilməyən
liderdir.
Onun qarşısında isə məğlub olmağa haqqı olmayan qüvvə dayanır.
