Bakı. Trend:
ABŞ Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən 2025-ci ilin yanvar-fevral
aylarında Ceffri Epşteyn işi ilə bağlı üç milyondan artıq sənədin
ictimailəşdirilməsi bu mövzunu yenidən beynəlxalq müzakirələrin
əsas mövzularından birinə çevirib. Uzun müddət yalnız məhdud
ekspert və hüquq çevrələrində müzakirə olunan faktlar, şahid
ifadələri və istintaq materialları artıq daha geniş auditoriya üçün
əlçatan olub. Bu sənədlər təkcə Epşteynin cinayət fəaliyyətinin
miqyasını deyil, eyni zamanda onunla müxtəlif dövrlərdə təmasda
olmuş nüfuzlu şəxslərin davranışlarını və münasibətlərini də
gündəmə gətirir. Nəticədə, Qərb siyasi və ictimai dairələrində etik
məsuliyyət, şəffaflıq və institusional etimad məsələləri ətrafında
ciddi suallar yaranıb.
Qərb elitaları və məsuliyyət problemi
Açıqlanan materiallar göstərir ki, Epşteynlə əlaqələri olmuş
bəzi nüfuzlu şəxslər onun fəaliyyəti ətrafında yaranmış ağır
ittihamlara və ictimai qınağa baxmayaraq, bu münasibətlərdən dərhal
və açıq şəkildə imtina etməyiblər. Bu hal Qərb ölkələrində tez-tez
vurğulanan etik dəyərlər, insan hüquqlarının müdafiəsi və mənəvi
məsuliyyət prinsipləri fonunda tənqidlərə səbəb olur. Müşahidəçilər
qeyd edirlər ki, belə davranışlar cəmiyyətə nümunə göstərilməli
olan siyasi və ictimai elitaların öz standartlarına nə dərəcədə
sadiq qaldığı sualını gündəmə gətirir. Bu kontekstdə Epşteyn işi
fərdi məsuliyyətdən daha çox, sistemli davranış problemlərinin
göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Avropa siyasi institutları kontekstində
müzakirələr
Sənədlərin məzmunu Avropa siyasi mühitində də geniş rezonans
doğurub. Epşteyn işi artıq yalnız cinayət xronikası kimi deyil,
Avropa siyasi institutlarının etibarlılığı və daxili nəzarət
mexanizmləri baxımından ciddi sınaq kimi dəyərləndirilir. Çünki
adıçəkilən şəxslərin bir qismi Avropa Şurası, Avropa Parlamenti və
digər beynəlxalq qurumlarda uzun illər mühüm vəzifələr tutublar. Bu
faktlar Avropa siyasi sistemində etik nəzarət mexanizmlərinin
effektivliyi, maraqların toqquşmasının qarşısının alınması və
şəffaflığın təmin olunması ilə bağlı müzakirələri gücləndirib.
Analitiklər hesab edirlər ki, bu qalmaqal Avropa institutlarında
islahat və yenilənmə ehtiyacını bir daha ön plana çıxarır.
Torbörn Yaqlandla bağlı iddialar və
müzakirələr
Sənədlər və onlarla paralel yayımlanan analitik materiallarda
Avropa Şurasının keçmiş baş katibi Torbörn Yaqlandın adının
çəkilməsi xüsusilə diqqət mərkəzindədir. Müxtəlif mənbələrdə onun
Epşteyn vasitəsilə Rusiya ilə qeyri-rəsmi təmaslar qurduğu iddia
olunur. Yaqlandın siyasi bioqrafiyası, gənclik illərində solçu
hərəkatlarda iştirakı və sonrakı dövrlərdə Moskva ilə münasibətləri
ekspertlər tərəfindən fərqli prizmadan şərh edilir. Bu iddialar
onun beynəlxalq strukturlardakı fəaliyyəti, o cümlədən Nobel
Komitəsində tutduğu mövqenin obyektivliyi ilə bağlı müzakirələri
intensivləşdirib. Eyni zamanda Yaqlandın Azərbaycanla bağlı
məsələlərdə sərgilədiyi mövqenin regional münasibətlərə və
Avropa-Azərbaycan dialoquna təsiri də ayrıca müzakirə mövzusu kimi
qiymətləndirilir.
ABŞ siyasi elitası və Klinton ailəsi ilə bağlı
məlumatlar
Açıqlanan sənədlərdə ABŞ-nin keçmiş siyasi rəhbərliyinə dair
bəzi məqamlar da yer alır. Xüsusilə Klinton ailəsinin Epşteynlə
sosial münasibətləri, müxtəlif tədbirlərdə birgə iştirakı və
səyahətlərini əks etdirən məlumatlar ictimai diqqəti cəlb edib. Bu
faktlar uzun illərdir mediada və ekspert mühitində səsləndirilən
sualların yenidən aktuallaşmasına səbəb olub. ABŞ-də bu məlumatlar
siyasi etika, nüfuzlu ailələrin ictimai məsuliyyəti və keçmiş
siyasi liderlərin davranış standartları ilə bağlı müzakirələri daha
da gücləndirib.
Böyük Britaniyada rezonans doğuran faktlar
Sənədlərin Böyük Britaniya siyasi mühitinə təsiri də az olmayıb.
Keçmiş səfir və tanınmış siyasətçi Lord Peter Mandelsonla bağlı
yayımlanan məlumatlar onun Epşteynlə uzunmüddətli və davamlı
əlaqələrinə dair ciddi müzakirələr yaradıb. İddialara görə, bu
münasibətlər Mandelsonun rəsmi dövlət vəzifəsi tutduğu dövrdə də
kəsilməyib. ABŞ-də aparılan istintaq və araşdırmalar fonunda bu
məlumatların yenidən gündəmə gəlməsi onun siyasi nüfuzuna ciddi
təsir göstərib və nəticədə Mandelson Leyborist Partiyasından istefa
vermək məcburiyyətində qalıb. Bu hadisə Böyük Britaniyada siyasi
məsuliyyət və reputasiya anlayışları ilə bağlı geniş müzakirələrə
yol açıb.
Azərbaycana münasibət və seçici yanaşma
iddiaları
Sənədlərdə və onları müşayiət edən analitik şərhlərdə
Azərbaycana qarşı tənqidi mövqeyi ilə seçilən bəzi siyasi və
ictimai fiqurların adlarının çəkilməsi ayrıca diqqət doğurur. Bu
şəxslərin fəaliyyəti və mövqeləri uzun müddətdir beynəlxalq
platformalarda Azərbaycanın ünvanına yönəlmiş tənqidlər
kontekstində tanınır. Epşteyn işi ilə bağlı materiallarda həmin
fiqurların adlarının hallanması onların sərgilədiyi mövqelərin
motivasiyası və obyektivliyi ilə bağlı yeni suallar doğurur.
Analitiklərin fikrincə, bu məqam beynəlxalq siyasətdə tez-tez
vurğulanan obyektivlik, prinsipiallıq və universal dəyərlər
anlayışlarının hər zaman eyni ölçülərlə tətbiq olunmadığını
göstərir. Bəzi hallarda insan hüquqları, demokratiya və etik
davranış kimi mövzuların seçici yanaşma əsasında gündəmə
gətirildiyi, konkret siyasi maraqlara uyğun şəkildə şərh edildiyi
iddia olunur. Bu isə beynəlxalq münasibətlərdə etimad mühitinə
mənfi təsir göstərən amillərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu
kontekstdə Epşteyn işi təkcə mənəvi və etik müzakirələrlə
məhdudlaşmır, eyni zamanda beynəlxalq siyasətdə mövqelərin
ardıcıllığı və prinsiplərə sadiqlik məsələsini də gündəmə gətirir.
Müşahidəçilər hesab edirlər ki, ayrı-ayrı şəxslərin və qurumların
müxtəlif ölkələrə münasibətdə fərqli yanaşmalar sərgiləməsi
beynəlxalq sistemdə ikili standartlar barədə təsəvvürləri
gücləndirir. Bu baxımdan, Epşteyn qalmaqalı fonunda ortaya çıxan
faktlar və adlar Azərbaycanın da daxil olduğu daha geniş siyasi
kontekstin yenidən qiymətləndirilməsinə zəmin yaradır.
Tramp mövzusu və siyasi polemikalar
Sənədlərdə Donald Trampla bağlı müəyyən iddialar yer alsa da, bu
istiqamətdə konkret və hüquqi baxımdan təsdiqlənmiş sübutların
təqdim olunmadığı vurğulanır. Mövcud materiallar Trampın Epşteyn
işi ilə birbaşa və ya sistemli əlaqəsini təsdiqləyən faktlar ortaya
qoymur. Bu səbəbdən məsələ daha çox siyasi və ictimai müzakirələr
müstəvisində qiymətləndirilir.
Bir sıra şərhçilərin fikrincə, Epşteyn qalmaqalı ətrafında
formalaşan informasiya mühiti bəzi hallarda ABŞ daxilində siyasi
rəqabətin və polemikaların alətinə çevrilir. Belə hallarda
ayrı-ayrı şəxslərin fəaliyyəti hüquqi faktlardan daha çox siyasi
mövqelər və seçki dinamikası prizmasından şərh olunur. Bu isə
mövzunun obyektiv və hüquqi çərçivədə dəyərləndirilməsini
çətinləşdirir. Eyni zamanda müşahidəçilər qeyd edirlər ki, Trampın
siyasi fəaliyyəti dövründə müxtəlif qurumlarda və ictimai mühitdə
etik problemlərlə gündəmə gəlmiş şəxslərə qarşı sərt mövqelər
sərgiləməsi bəzi dairələrdə narazılıq yaradıb. Bu kontekstdə
Epşteyn işi ətrafında aparılan müzakirələrin zaman-zaman Trampın
özü ilə əlaqələndirilməyə çalışılması da siyasi mübarizənin tərkib
hissəsi kimi dəyərləndirilir. Bununla belə, analitiklər hesab
edirlər ki, hər hansı nəticəyə gəlmək üçün emosional yanaşmalardan
deyil, yalnız təsdiqlənmiş faktlardan və hüquqi
qiymətləndirmələrdən çıxış etmək zəruridir. Beləliklə, Tramp
mövzusu Epşteyn qalmaqalı çərçivəsində daha çox siyasi polemikalar
fonunda müzakirə olunur və hazırkı mərhələdə bu iddiaların hüquqi
baxımdan qəti nəticələr çıxarmağa əsas vermədiyi vurğulanır. Bu
yanaşma mövzunun həm siyasiləşdirilməsinin, həm də birtərəfli
şərhlərin qarşısını almaq baxımından daha balanslı mövqe kimi
qiymətləndirilir.
Etik dəyərlər və institusional etimad
Nəticə etibarilə, Epşteyn işi ilə bağlı sənədlərin
ictimailəşdirilməsi Qərb dünyasında uzun illər ərzində
formalaşdırılmış etik və mənəvi dəyərlər konsepsiyasına ciddi
çağırış kimi qiymətləndirilir. Bu materiallar göstərir ki, yalnız
fərdi səviyyədə deyil, institusional müstəvidə də etik məsuliyyət
və davranış standartları ilə bağlı boşluqlar mövcuddur.
İctimaiyyətin diqqəti bir daha siyasi, iqtisadi və ictimai
elitaların cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyətin mahiyyətinə
yönəlir. Bu qalmaqal ayrı-ayrı şəxslərin davranışlarından kənara
çıxaraq bütövlükdə siyasi institutlara olan etimad məsələsini ön
plana çəkir. Demokratik sistemlərin əsas dayaqlarından biri hesab
olunan ictimai etimadın sarsılması uzunmüddətli və sistemli
nəticələr doğura bilər. Ekspertlər qeyd edirlər ki, belə hallar
cəmiyyətlərdə siyasi apatiyanın artmasına, institutlara
inamsızlığın dərinləşməsinə və qərarverici mexanizmlərin
legitimliyinin sual altına düşməsinə səbəb olur.
Müşahidəçilərin fikrincə, Epşteyn işi həm Avropa, həm də ABŞ
üçün etik nəzarət mexanizmlərinin effektivliyini yenidən
qiymətləndirmək üçün bir fürsət kimi də nəzərdən keçirilə bilər.
Şəffaflığın artırılması, maraqların toqquşmasının qarşısının
alınması, yüksək vəzifəli şəxslərin fəaliyyətinə nəzarət
mexanizmlərinin gücləndirilməsi bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət
daşıyır. Eyni zamanda, hüquqi məsuliyyətlə yanaşı, siyasi və mənəvi
məsuliyyət anlayışlarının da institusional səviyyədə daha aydın
şəkildə formalaşdırılması vacib hesab olunur.
Analitiklər vurğulayırlar ki, bu cür qalmaqalların qarşısının
alınması yalnız hüquqi tədbirlərlə məhdudlaşmamalıdır. Etik
standartların real və tətbiq edilə bilən mexanizmlərlə
möhkəmləndirilməsi, ictimai nəzarətin genişləndirilməsi və medianın
araşdırıcı rolunun gücləndirilməsi də mühüm amillər sırasındadır.
Əks halda, etik dəyərlərlə bağlı deklarativ yanaşmalar real
davranışlarla üst-üstə düşmədikdə institusional etimadın bərpası
daha da çətinləşir. Beləliklə, Epşteyn işi Qərb cəmiyyətləri üçün
yalnız keçmiş hadisələrin araşdırılması deyil, həm də gələcək üçün
dərslər çıxarılması baxımından əhəmiyyətli presedent kimi
dəyərləndirilir. Bu prosesin nəticələri siyasi institutların
özünüyeniləmə qabiliyyətini, etik prinsiplərə sadiqliyini və
ictimai etimadı qorumaq iradəsini ortaya qoyacaq əsas
göstəricilərdən biri olacaq.
