Bakı. Trend:
Fransa prezidenti Emmanuel Makronun kütləvi hərbi hazırlığı
bərpa etmək təşəbbüsü Avropa təhlükəsizlik modelində sistemli
dönüşün – postmilli müdafiə yanaşmasından milli səfərbərlik
dövlətlərinin yenidən dirçəlməsinə keçidin – təzahürü kimi
qiymətləndirilə bilərmi?
Fransanın Service national volontaire (SNV) adlanan, könüllü
əsasda, lakin strukturlaşdırılmış milli xidmət proqramını həyata
keçirmək qərarı təkcə Parisin müdafiə siyasətində deyil, bütövlükdə
Avropa strateji düşüncəsində də yeni istiqamətin başlanğıcını
qoyur. Ümumi çağırış sisteminin ləğvindən düz otuz il sonra Fransa
hökuməti yenidən “milli səylər” (effort national) məntiqinə
qayıdır. Bu addım Avropanın mövcud təhlükəsizlik arxitekturasının
davamlılığı ilə bağlı dərin narahatlığın əlamətidir.
Makronun “mövcud təhdid qarşısında millətin səfərbərliyi”
formulu liberal-qlobalist müdafiə modelindən – yəni peşəkar ordular
və NATO-nun inteqrasiya olunmuş strukturlarına söykənən yanaşmadan
– “vətəndaşların ümumi iştirakına” əsaslanan sistemə doğru tədrici
keçidi göstərir. Bu, 2014-cü ildən sonra Skandinaviya, Baltik və
Mərkəzi Avropa ölkələrində güclənən ümumi müdafiə ideyasının
yenidən aktuallaşması tendensiyasına tam uyğundur.
Simvolik dönüş nöqtəsi
1997-ci ildə Jak Şirak ümumi çağırışı ləğv etdikdən sonra Fransa
“post-səfərbərlik cəmiyyəti” modelinə keçdi. Ordu milli sərhədləri
aşan güc proyeksiyasının peşəkar aləti kimi qəbul edilirdi.
Makronun indi vətəndaş fəallığına əsaslanan modelə qayıtması
göstərir ki, köhnə doktrina artıq inam doğurmur: müasir dünyada
“aşağı intensivlikli münaqişələr” qısa zamanda milli miqyaslı
təhlükəyə çevrilə bilər.
Yeni təşəbbüsün mahiyyəti: simvoldan
sistemə
SNV klassik çağırışın bərpası deyil – bu, həm hərbi, həm də
vətəndaş səfərbərliyini birləşdirən hibrid formatdır. 18–25 yaşlı
gəncləri əhatə edir, xidmət müddəti 10 ay, aylıq ödəniş isə 800
avro civarındadır. Formal olaraq könüllülük prinsipi saxlanılsa da,
prezidentin və ordunun ritorikasından görünür ki, məqsəd qısa
zamanda müdafiə tapşırıqlarına keçə biləcək dayanıqlı ehtiyat qüvvə
formalaşdırmaqdır.
Bu model Avropada yaranan daha geniş bir tendensiyanın
parçasıdır: dövlətlər sosial inteqrasiyanı, milli kimliyi və hərbi
hazırlığı XXI əsr vətəndaş müdafiəsi konsepsiyası çərçivəsində
birləşdirməyə çalışırlar. Latviya və Xorvatiya artıq məcburi
xidmətə qayıdıb, Litva, İsveç və Finlandiya qarışıq – həm könüllü,
həm məcburi – sistem tətbiq edir. Almaniya və Niderland hələlik
könüllülük bazasında hərbi proqramlarla kifayətlənir, lakin
çağırışın bərpası ilə bağlı ictimai müzakirələr hərbi həssaslığın
artdığını göstərir.
Makronun təşəbbüsü üç əsas motiv üzərində
qurulub:
Hərbi-əməliyyat aspekti: ehtiyat qüvvələrdə ciddi kadr
çatışmazlığı. 2030-cu ilə qədər ehtiyatda olanların sayını 80 minə
çatdırmaq planı müasir, yüksək intensivlikli müharibələrin geniş
səfərbərlik bazası tələb etdiyini göstərir.
Sosial-siyasi ölçü: dövlət institutları ilə əlaqəsini itirmiş
gənclər arasında “millətə mənsubiyyət hissi” formalaşdırmaq. Makron
açıq şəkildə “ordu ilə millət arasında yeni ictimai müqavilə”nin
zəruriliyindən danışır.
Psixoloji mobilizasiya: ölkənin müdafiəsinə mənəvi hazır olma
atmosferi yaratmaq. Sorğulara görə, fransızların 83 faizi
“könüllü-məcburi” xidmət ideyasını dəstəkləyir, lakin yalnız üçdə
biri faktiki iştirak etməyə hazırdır. Bu fərq SNV-nin əsas sınağına
çevrilir.
Beləliklə, məqsəd sadəcə ehtiyat qüvvə hazırlamaq deyil,
xidmətin milli həmrəyliyin alətinə çevrildiyi yeni vətəndaş kimliyi
modelini formalaşdırmaqdır.
Avropa konteksti və postmilli təhlükəsizlik
böhranı
Fransanın milli hərbi xidmət ideyasına qayıdışı təcrid olunmuş
addım deyil. Bu, Soyuq müharibədən sonra formalaşmış Avropa
təhlükəsizlik modelinin tədrici dağılması fonunda baş verir.
Onilliklər boyu NATO və Avropa İttifaqı qitəni müharibə riskindən
“sığortalayırdı”, milli orduların beynəlxalq əməliyyatlarda
iştirakı isə ərazi müdafiəsi deyil, qlobal məsuliyyət kimi təqdim
olunurdu.
2014-cü ildən – Krımın ilhaqı və Donbas müharibəsindən sonra –
vəziyyət kökündən dəyişdi. Təhlükə artıq coğrafi olaraq konkret
məna kəsb edir. Baltik və Skandinaviya ölkələri, ardınca Polşa,
Litva, Latviya, Finlandiya müdafiə sənayesini yenidən qurdu,
səfərbərlik sistemlərini bərpa etdi, ehtiyat bazalarını
genişləndirdi. Bu mənzərədə Fransanın SNV proqramı artıq daxili
eksperiment deyil, Avropanın “ümumi hazırlıq” paradigmasına
dönüşünün tərkib hissəsidir.
SIPRI-nin məlumatına görə, 2015–2024-cü illərdə Aİ ölkələrinin
ümumi hərbi xərcləri 37 faiz artıb, müdafiə büdcələrinin ÜDM-dəki
payı orta hesabla 1,3 faizdən 2,1 faizə yüksəlib. Qlobal təsir
imkanlarına və nüvə statusuna malik Fransa həm xarici
əməliyyatlarda iştirak etməli, həm də qitə müharibəsinə hazır
olmalıdır. Bu ikili missiya daxili ziddiyyətləri dərinləşdirir:
ekspedisiya yönümlü hərbi elita ilə ordudan milli birləşdirici
qüvvə yaratmaq istəyən siyasi hakimiyyət arasında fikir ayrılığı
böyüyür.
Yeni SNV layihəsi faktiki olaraq postmilli müdafiə doktrinasına
nöqtə qoyur. 1990-cı illərdə “millətsiz Avropa ordusu” ideyası
dominant idisə, bu gün “yenidən orduya çevrilən millət”
konsepsiyası qayıdır. Makronun təşəbbüsü 2020-ci illərdə Norveç,
İsveç və Finlandiyada həyata keçirilən, gender neytral xidmət
modellərinə bənzəyir. Lakin fərq ondadır ki, şimal ölkələrində bu,
sırf praktik ehtiyacdan irəli gəlirsə, Fransada daha çox simvolik
və ideoloji mahiyyət daşıyır: dəyərlər baxımından parçalanmış,
dövlətə inamını itirmiş və radikallaşma ilə üz-üzə qalmış bir
cəmiyyətdə milli birliyin oxunu bərpa etmək cəhdidir.
Sosioloji və strateji baxımdan təşəbbüsün
şərhi
Teorik müstəvidə Makronun Service national volontaire (SNV)
proqramı “rezilyent milli dövlət” modelinə keçidi simvolizə edir –
yəni təhlükəsizliyin artıq yalnız peşəkarların inhisarında
olmadığı, cəmiyyətin bütün təbəqələrinə bölüşdürülmüş ümumi ictimai
resursa çevrildiyi dövlətə. Bu keçid təkcə hərbi zərurətlə deyil,
həm də mədəni və iqtisadi amillərlə izah olunur.
1. Sosial ölçü.
2000-ci illərin sonlarından Fransa cəmiyyəti getdikcə dərinləşən
sosial parçalanma ilə üzləşib. INSEE-nin məlumatına görə, 2025-ci
ilə qədər 18–25 yaşlı gənclərin 22 faizi yoxsulluq həddindən aşağı
yaşayır, bu yaş qrupunda işsizlik 16 faizdən çoxdur, dövlət
institutlarına etimad isə 34 faizi keçmir. Bu şəraitdə xidmət təkcə
səfərbərlik mexanizmi deyil, həm də sosiallaşma və inteqrasiya
kanalı, təhsil və iqtisadi sistemdən kənarda qalan gənclər üçün
“ikinci fürsət” rolunu oynayır.
Məhz buna görə Makron israrla vurğulayır ki, SNV – “hərbi”
deyil, “milli xidmət” proqramıdır və onun məqsədi “vətəndaşlıq
məktəbi” yaratmaqdır. Burada sosioloq Pyer Burdye-nin
“institusionallaşmış həmrəylik” adlandırdığı konsepsiyanın izləri
görünür – dövlət xidmət vasitəsilə etnik, sosial və dini fərqləri
aşan ümumi kimlik məkanı formalaşdırır. Çoxmədəniyyətli Fransada
bu, xüsusilə simvolik məna daşıyır.
2. Müdafiə-iqtisadi məntiq.
Müdafiə iqtisadiyyatı baxımından SNV layihəsi səfərbərlik zamanı
əsas bacarıqları təmin edə biləcək elastik kadr ehtiyatı
formalaşdırmaq cəhdidir. Müasir ordular artıq sırf əsgərlərə deyil,
yüksək ixtisaslı mütəxəssislərə – dron operatorlarına,
mühəndislərə, data-analitiklərə, kibertəhlükəsizlik ekspertlərinə –
söykənir. Buna görə də proqram hərbi hazırlığı mülki ixtisaslarla
birləşdirən model üzərində qurulub. Bu, diqqəti “kütlədən”
“kompetensiyaya” yönəldir – XXI əsr ordularına xas yanaşma.
Fransa Müdafiə Nazirliyinin planına əsasən, 2035-ci ilə qədər
ehtiyat qüvvələrinin sayı 47 mindən 105 minə çatdırılacaq. Bu
qüvvələr ərazi müdafiəsi, kibertəhlükəsizlik və kritik
infrastrukturun qorunması sisteminə inteqrasiya olunacaq.
Beləliklə, SNV sadəcə çağırışın bərpası deyil, “milli müdafiə
ekosistemi”nin təməlini qoyan yeni yanaşmadır – burada dövlət, özəl
sektor və cəmiyyət vahid orqanizm kimi fəaliyyət göstərir.
3. Psixopolitik aspekt.
Makronun təşəbbüsünün ən mühüm tərəfi psixoloji xarakter daşıyır.
İki onillik ərzində “susmaya əsaslanan sülh” şəraitində yaşayan
fransız cəmiyyəti üçün müharibə anlayışı indi yenidən real hissə
çevrilib. Pew Research Center-in 2024-cü il sorğusuna görə, 67 faiz
fransız Rusiya Federasiyasını 1989-cu ildən bəri ilk dəfə əsas
milli təhlükə kimi görür.
Hərbi xidmətin bərpası burada mənəvi immunitetin
formalaşdırılması vasitəsinə çevrilir – yəni müdafiəni dövlətin
borcu deyil, vətəndaşın şəxsi məsuliyyəti kimi dərk edən yeni
ictimai düşüncə tərzinin təşəkkülünə xidmət edir. Bu isə vətəndaş
kimliyinin strukturunu köklü şəkildə dəyişir: “vətəndaş-müdafiəçi”
obrazı yenidən milli siyasi müqavilənin mərkəzinə gəlir.
Beynəlxalq perspektiv: Fransa yeni Avropa müdafiə
arxitekturasında
Makronun təşəbbüsü təkcə daxili siyasət üçün deyil, həm də
Avropa İttifaqının müdafiə arxitekturası üçün uzunmüddətli
nəticələr doğuracaq. Ümumi Təhlükəsizlik və Müdafiə Siyasəti (CSDP)
çərçivəsində ilk dəfə Fransa açıq şəkildə etiraf edir ki, Avropanın
kollektiv təhlükəsizliyi artıq yalnız ABŞ-ın hərbi varlığına və
NATO-nun texnoloji üstünlüyünə söykənə bilməz.
ABŞ-ın Avropa məsələlərində fəallığının tədricən azalması və
Vaşinqtonun diqqətini Hind-Sakit okean bölgəsinə yönəltməsi fonunda
Avropa ölkələri strateji suverenliyi bərpa etməyin zəruriliyi ilə
üz-üzə qalıb. Məhz bu kontekstdə SNV-ni “Avropa müdafiə
muxtariyyəti” çağırışına Fransanın cavabı kimi dəyərləndirmək olar
– Paris bu ideyanı 2017-ci ildən ardıcıl şəkildə irəli sürür.
Almaniyanın müdafiə strategiyası sənaye və texnoloji
inteqrasiyaya – məsələn, European Sky Shield Initiative kimi
təşəbbüslərə – söykənirsə, Fransa modelini insan amili üzərində
qurur: vətəndaş hazırlığı ideyası burada əsas yer tutur. Bu yanaşma
skandinav ölkələrinin Total Defence doktrinasına daha yaxındır –
yəni dövlət və cəmiyyət birgə şəkildə hərtərəfli dayanıqlığı təmin
edir.
2030–2035 perspektivində bu kimi milli proqramlar Avropa
İttifaqının yeni müdafiə sisteminin təməlini qoya bilər. Ümumi
tədris standartları, qarşılıqlı ehtiyat inteqrasiyası və əməkdaşlıq
sayəsində “Avropa cəmiyyətlərinin vətəndaş-hərbi ittifaqı”
formalaşa bilər. Lakin bu yola çıxmaq üçün ciddi siyasi
razılaşmalar tələb olunur: milli büdcələrin uyğunlaşdırılması, NATO
və Aİ missiyalarının təkrarlanmasının aradan qaldırılması və ən
əsası – vətəndaşın Avropa təhlükəsizliyi strukturundakı rolunun
yenidən düşünülməsi.
Ssenari analizi: strateji nəticələr və
risklər
Analitik baxımdan Fransa prezidentinin Service national
volontaire (SNV) təşəbbüsünün inkişafı üzrə üç əsas ssenari
fərqləndirilir:
1. İnstitusionalizasiya ssenarisi.
Proqram tədricən Fransa müdafiə sisteminin daimi elementi halına
gəlir. 10–15 il ərzində peşəkar ehtiyat qüvvə formalaşır, bu sistem
həm Aİ-nin Ümumi Təhlükəsizlik və Müdafiə Siyasətinə (CSDP), həm də
NATO strukturlarına inteqrasiya olunur. Nəticədə Fransa Avropa
müdafiəsinin “dayaq sütunu” statusunu gücləndirir. Bu ssenarinin
baş vermə ehtimalı – 45–50 faiz.
2. Simvolik effekt ssenarisi.
SNV əsasən siyasi simvol olaraq qalır. Könüllü xarakteri, məhdud
infrastruktur və kadr çatışmazlığı məqsədlərin tam reallaşmasına
imkan vermir. Zaman keçdikcə proqram “vətənpərvərlik tərbiyəsi”
üçün PR alətinə çevrilir, lakin real hərbi təsir doğurmur. Bu
ssenarinin ehtimalı – 35 faiz.
3. Böhran və militarizasiya ssenarisi.
Əgər geosiyasi vəziyyət daha da gərginləşərsə – məsələn, NATO ilə
Rusiya arasında birbaşa toqquşma və ya Afrikada genişmiqyaslı
böhran baş verərsə – SNV qismən səfərbərliyə keçid üçün platformaya
çevrilə bilər. Bu halda proqram faktiki olaraq məcburi xidmətin
gizli forması kimi fəaliyyət göstərəcək. Bu ssenarinin ehtimalı –
15–20 faiz.
Hər üç ssenari Fransanın və bütövlükdə Avropanın qarşısında
duran əsas dilemmaya işarə edir: hərbi effektivlik tələblərini
liberal-demokratik prinsiplərlə və fərdi azadlıqlarla necə
uzlaşdırmaq olar.
Nəticələr və strateji tövsiyələr
Fransada milli xidmətin yenidən tətbiqi “strateji rifah
dövrü”ndən “strateji sağqalma dövrü”nə keçidin simptomudur. Bu,
militarizmin dirçəlişi deyil, Avropanın ənənəvi təhlükəsizlik
sisteminin tədrici aşınmasına cavabdır.
Strateji baxımdan Makronun təşəbbüsü aşağıdakı nəticələr
doğurur:
Avropada yeni müdafiə paradiqmasının formalaşması.
SNV təhlükəsizliyin yenidən vətəndaşlıq strukturuna inteqrasiya
olunduğu modelin prototipinə çevrilir.
İnsan kapitalının müdafiədə artan rolu.
XXI əsrin müharibələri silah sayına görə deyil, təlim keçmiş,
motivasiyalı və sosial baxımdan inteqrasiya olunmuş vətəndaşların
sayı ilə qazanılır.
Xidmət vasitəsilə sosial sabitləşmə.
SNV sosial gərginliyin azaldılması və milli parçalanmanın
yumşaldılması üçün vasitəyə çevrilə bilər, xüsusən də immiqrasiya
mənşəli gənclər arasında.
Siyasi məqsədlər üçün sui-istifadə riski.
Əgər proqram real müdafiə məqsədlərindən çox, seçici səfərbərliyi
və ya “imitasiya edilmiş vətənpərvərlik” üçün istifadə olunarsa,
cəmiyyətin etimadını itirə və daxili qütbləşməni dərinləşdirə
bilər.
Ümumi Avropa koordinasiyasının zəruriliyi.
SNV Aİ miqyasında vahid ehtiyat korpusu yaradılması istiqamətində
model ola bilər, lakin bu, institutlararası inteqrasiya, vahid
hazırlıq standartları və koordinasiya mexanizmləri tələb
edəcək.
Beləliklə, Fransa yenidən Avropa üçün laboratoriyaya çevrilir –
necə ki, 1960-cı illərdə müstəqil nüvə doktrinası dövründə olmuşdu.
Amma bu dəfə söhbət silahla qorxutma (deterrence) deyil, cəmiyyətin
hazırlığı ilə qorxutma prinsipindən gedir.
