Bakı. Trend:
Qlobal ticarət axınlarının transformasiyası fonunda Asiyanın
şərq regionlarını, o cümlədən Çinlə Avropanı birləşdirən Orta
Dəhliz getdikcə daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır. Layihə
Avropa ilə Asiyanı Xəzər dənizi vasitəsilə birləşdirən ən qısa və
ən təhlükəsiz marşrutu təmin edir və Avrasiya nəqliyyat-logistika
sisteminin əsas elementlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Çoxşaxəli Avrasiya logistika sisteminin inkişafında
Azərbaycanın rolu
2025-ci il sentyabrın 29-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev
6-cı Xəzər Biznes Forumunun iştirakçılarına müraciətində qeyd edib
ki, Orta Dəhliz geniş coğrafiyanı əhatə edən strateji
layihədir.
“Bu dəhliz Avropanı Xəzər dənizi vasitəsilə Asiya ilə bağlayan
etibarlı və təhlükəsiz marşrut, yüklərin Asiyadan Avropaya və əks
istiqamətdə çatdırılmasının ən qısa və optimal yoludur.Azərbaycanın
əlverişli coğrafi mövqeyi – iki qitənin tam ortasında yerləşməsi
bizə bağlılıq məsələlərində mühüm rol oynamağa imkan verir. Bu gün
artıq fəxrlə deyə bilərik ki, Azərbaycanın uzunmüddətli baxışı və
yorulmaz səyləri nəticəsində Asiya və Avropa arasında daha yaxşı
sinerjini təmin edən Orta Dəhliz kimi irimiqyaslı layihənin
reallaşması mümkün olmuşdur. Orta Dəhlizin tam istismara verilməsi
Azərbaycanın iqtisadi potensialı ilə yanaşı, ölkəmizdə mövcud olan
siyasi sabitlik və təhlükəsizlik amili ilə də şərtlənmişdir”,- deyə
dövlət başçısı vurğulayıb.
Azərbaycan beynəlxalq tərəfdaşlarla sıx əməkdaşlıq şəraitində
vahid rüsum siyasətinin formalaşdırılması, gömrük və sərhəd
prosedurlarının sadələşdirilməsi, eləcə də multimodal daşımaların
inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atır. Bunun təsdiqi olaraq,
oktyabrın əvvəlində Azərbaycan, Gürcüstan və Qazaxıstanın dəmir
yolu operatorları Orta Dəhliz üzrə daşımalar üçün vahid
uzunmüddətli tarif tətbiqi barədə razılığa gəliblər. Tərəflər
liman, dəmir yolu və logistika infrastrukturunun
təkmilləşdirilməsi, “dar boğazların” aradan qaldırılması,
rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsi və dəhlizin buraxıcılıq
qabiliyyətinin artırılması ilə bağlı birgə tədbirlər görmək barədə
razılaşıblar.
Azərbaycan Orta Dəhlizin potensialından fəal şəkildə istifadə
etməklə yanaşı, infrastrukturunu inkişaf etdirir və transsərhəd
əməliyyatları optimallaşdırır. Xüsusi diqqət logistikanın “yumşaq”
elementlərinə – gömrük və sərhəd nəzarətinə yönəldilir ki, bu da
daşımaların sürətini və proqnozlaşdırıla bilməsini artırır.
Son illərin statistikası ölkə üzərindən keçən tranzit
axınlarında ciddi artımı göstərir. 2022-ci ildən etibarən ümumi
yükdaşımaların həcmi demək olar ki, beş dəfə artıb. Çin
istiqamətindən Azərbaycandan keçən konteyner daşımaları 2023-cü
ildə cəmi bir-iki blok qatarı olduğu halda, 2024-cü ildə təxminən
280-ə çatıb, 2025-ci ilin ilk doqquz ayında isə bu göstərici 290
olub. Proqnozlara görə, ilin sonuna qədər konteyner qatarlarının
sayı 400-ə çata bilər ki, bu da davamlı artımı və marşrutun
yüksələn strateji əhəmiyyətini əks etdirir.
Çin–Azərbaycan–Avropa marşrutu üzrə yükdaşımaların həcminin
artımı üçün yüksək və davamlı potensial mövcuddur. Qlobal təchizat
zəncirlərinin şaxələndirilməsi və şirkətlərin daha dayanıqlı
logistika həlləri axtarması fonunda Transxəzər dəhlizi ehtiyat
marşrutdan əsas ticarət yoluna çevrilib. Beləliklə,
Çin–Azərbaycan–Avropa istiqaməti üzrə daşımaların həcmi 2030-cu ilə
qədər iki dəfə arta bilər.
Bakı–Tbilisi–Qars (BTQ) dəmir yolu Orta Dəhlizin strateji
elementi kimi çıxış edir, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında
birbaşa quru əlaqəsi yaradaraq Asiyadan Avropaya yüklərin daşınması
üçün effektiv tranzit arteriyası formalaşdırır. Bu marşrut ənənəvi
dəniz yolları ilə müqayisədə çatdırılma müddətini azaldır və
daşımaların etibarlılığını artırır.
Beynəlxalq qiymətləndirmə və iqtisadi təsir
Xəzər dənizini Azərbaycan vasitəsilə Qara dəniz regionu ilə
birləşdirən Orta Dəhliz beynəlxalq ekspertlər tərəfindən Avrasiya
ticarət axınlarının transformasiyasının əsas elementi kimi nəzərdən
keçirilir. Analitiklərin fikrincə, bu dəhliz Azərbaycan
iqtisadiyyatının inkişafı üçün strateji hərəkət verici qüvvəyə
çevrilə bilər və yeni regional logistika arxitekturası formalaşdıra
bilər.
Ticarət siyasətindəki qlobal dəyişikliklər, eləcə də Süveyş
kanalı və Rusiya ərazisi üzərindən tranzit riskləri dünya ticarət
axınlarının yenidən bölüşdürülməsinə gətirib çıxarır. Bu kontekstdə
Xəzər–Qara dəniz Orta Dəhlizi yeni strateji əhəmiyyət qazanır: Cari
on il ərzində tranzit həcmlərinin 3–4 dəfə artacağı gözlənilir.
Xəzər sahilindən Gürcüstan və Türkiyəyə qədər uzanan Orta
Dəhlizin mərkəzi halqası olan Azərbaycan bu dinamika nəticəsində
həm tranzitdən birbaşa, həm də yeni ticarət axınları ətrafında
formalaşan istehsal zəncirlərinə inteqrasiya vasitəsilə əhəmiyyətli
faydalar əldə edə bilər.
Orta Dəhlizin rolunun güclənməsi təkcə əsas iştirakçılar –
Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan üçün deyil, həm də dəhlizlə
əlaqələrdən faydalanan Özbəkistan və Qırğızıstan kimi digər ölkələr
üçün də müsbət nəticələr yaradır.
Bu səbəbdən dəmir yolu xətlərinin buraxıcılıq qabiliyyətinin
artırılması, dəniz donanmasının və yük qatarlarının
modernləşdirilməsi və genişləndirilməsi, limanların və logistika
mərkəzlərinin tikintisi və inkişafı da daxil olmaqla infrastruktur
sahəsinə yatırımlar artıb.
Orta Dəhlizin inkişafında TRIPP-in rolu
“Beynəlxalq Sülh və Rifah Naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP,
Zəngəzur dəhlizi) Azərbaycanın əsas hissəsini ölkənin Naxçıvan
Muxtar Respublikası ilə birləşdirməyi nəzərdə tutur. Bu marşrut
Orta Dəhlizin daha geniş strukturunun tərkib hissəsi olaraq Asiya
və Avropa bazarları arasında etibarlı və effektiv əlaqə təmin
edir.
Tramp marşrutu təkcə Cənubi Qafqaz ölkələri üçün deyil, həm də
türk dövlətləri, İran və Avropa İttifaqı üçün böyük əhəmiyyət
daşıyır.
Beləliklə, Tramp marşrutu sadəcə nəqliyyat xətti deyil, Orta
Dəhlizin inkişafının əsas hərəkət verici qüvvəsi kimi çıxış edir və
Avrasiya daşımalarının effektivliyini, təhlükəsizliyini və strateji
dayanıqlığını təmin edir.
Nəticə etibarilə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən
keçən nəqliyyat marşrutlarını birləşdirən Orta Dəhliz Avrasiya
logistika sisteminin əsas elementi kimi formalaşır və Asiya ilə
Avropa arasında yüklərin daşınması üçün ən qısa, etibarlı və
təhlükəsiz yolu təmin edir. Bu inteqrasiyanın mərkəzində yerləşən
Azərbaycan strateji coğrafi mövqeyi və daxili sabitliyi hesabına
regional nəqliyyat qovşağına çevrilir.
Bu marşrut Asiyanın və Avropanın inteqrasiyası üçün strateji
əhəmiyyətini nümayiş etdirərək Xəzər dənizi və Azərbaycan
vasitəsilə yüklərin daşınması üçün ən qısa və təhlükəsiz yolu təmin
edir. Tranzit axınlarının artması, dəmir yolu və liman
infrastrukturunun modernləşdirilməsi, rəqəmsal və multimodal
həllərin tətbiqi dəhlizi rəqabətədavamlı və etibarlı nəqliyyat
arteriyasına çevirir.
Orta Dəhlizin gerçəkləşdirilməsi iştirakçı ölkələrin iqtisadi
artımını stimullaşdırır, beynəlxalq ticarətin səmərəliliyini
artırır və regional logistika sistemini gücləndirir. Uzunmüddətli
perspektivdə o, yalnız nəqliyyat marşrutu deyil, həm də yeni
ticarət zəncirləri formalaşdırmağa, investisiyaları cəlb etməyə və
Azərbaycanın və qonşu ölkələrin strateji əhəmiyyətini artırmağa
qadir dayanıqlı inkişaf alətinə çevrilir.
