Bakı. Trend:
Yaxın Şərqdə baş verən müharibələr heç vaxt Yaxın Şərqlə
məhdudlaşmır. Onlar lokal toqquşma, qarşılıqlı zərbələr, çəkindirmə
kampaniyası və ya məhdud əməliyyat kimi başlaya bilər, amma sonu
demək olar ki, həmişə eyni olur: dünya iqtisadiyyatı üçün şok,
inflyasiya təzyiqi, bazarlarda əsəbilik, logistikanın bahalaşması,
sığorta haqlarının artması, investisiya strategiyalarına yenidən
baxılması və qlobal dayanıqlılıq anlayışının özünün
dəyişməsi.
İran ətrafında gedən müharibənin əsl miqyası da məhz bundadır.
Onun nəticələri döyüş meydanı ilə bitmir. Bu təsirlər müasir dünya
təsərrüfat sisteminin hər damarına sirayət edir – neft tankeri və
qaz terminalından tutmuş çörək piştaxtasına, ipoteka faizinə
qədər.
Belə böhranların təhlilində ən böyük intellektual səhv ondan
ibarətdir ki, onları yalnız cəbhə məlumatlarının dili ilə izah
etməyə çalışırlar. Kim birinci zərbə endirdi, neçə raket hədəfə
çatdı, hava hücumundan müdafiə sistemi nə dərəcədə effektiv oldu,
hansı obyekt sıradan çıxdı, hansı itki təsdiqləndi, hansı təkzib
edildi. Halbuki dünya iqtisadiyyatı üçün daha vacib sual başqadır:
riskin qiyməti ilə nə baş verir. Çünki müasir iqtisadiyyat çoxdan
təkcə istehsal və istehlak üzərində qurulmur, o həm də sarsıntı
gözləntisi ilə yaşayır. Sarsıntı gözləntisi isə artıq özü-özlüyündə
iqtisadi faktordur. Bəzən elə onun özü sarsıntının özündən də
dağıdıcı olur.
İran ətrafında müharibə məhz bu təməli dəyişir. O, planetin ən
mühüm enerji qovşaqlarından birini adi logistika marşrutundan daimi
qlobal narahatlıq mənbəyinə çevirir. Hörmüz boğazı xəritədə sıradan
bir nöqtə deyil. Bu, dünya energetikasının sinir sistemidir. ABŞ
Enerji İnformasiyası İdarəsinin məlumatına görə, 2024-cü ildə bu
boğazdan gündəlik təxminən 20 milyon barel neft və neft mayeləri
keçib. Bu da dünya üzrə maye karbohidrogen istehlakının təxminən
beşdə birinə bərabərdir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi də bildirir
ki, dünya dəniz neft ticarətinin təxminən dörddə biri məhz bu
dəhlizdən keçir. Başqa sözlə, söhbət rahatlıqla yan keçilə biləcək
ikinci dərəcəli marşrutdan yox, dünya iqtisadiyyatının təchizatında
açar rol oynayan kanallardan birindən gedir.
Buradan birinci və ən ciddi nəticə çıxır: İran yaxınlığında
böyük müharibədən sonra neftin qiyməti artıq yalnız tələb və təklif
balansı ilə müəyyənləşmir. Bu qiymətin içinə marşrutun həssaslığına
görə uzunmüddətli əlavə risk haqqı da daxil olur. Böhrandan əvvəl
bazar ABŞ-də şist hasilatını, OPEC+ kvotalarını, Çinin ləngimə
tempini, Avropa sənayesinin durumunu, avrozonada resessiya
ehtimalını müzakirə edə bilirdi. Belə münaqişədən sonra bu amillər
aradan qalxmır, amma onların üzərinə daha sərt bir parametr kölgə
salır – hərbi risk. Bu isə o deməkdir ki, neft tədarükündə dərhal
fiziki qırılma olmasa belə, gələcəkdə belə bir qırılmanın ehtimalı
artdığı üçün neft yenə də bahalaşacaq.
Məhz bunu anlamaq xüsusilə vacibdir. Bazara təkcə qıtlıq faktı
yox, qıtlıq ehtimalı da təsir edir. Bunlar iqtisadi reallığın
prinsipcə fərqli səviyyələridir. Neft hələlik kifayət edə bilər,
tankerlər hərəkətdə qala bilər, ixrac müqavilələri hələ də yerinə
yetirilə bilər, amma artıq başqa mexanizm işə düşür – qorxu, təkrar
sığorta, əlavə təhlükəsizlik yastığı, risk əlavələri və təcili
ehtiyat toplama mexanizmi. Sığorta şirkətləri tarifləri qaldırır.
Daşıyıcılar şərtləri yenidən nəzərdən keçirir. Treyderlər qiymətə
əlavə risk primi yazırlar. İdxalçılar daha çox və daha tez almağa
çalışırlar. Dövlətlər ehtiyatları düşünür. Banklar xammal
sövdələşmələri üzrə kredit şərtlərini sərtləşdirir. Nəticədə
tammiqyaslı blokada olmasa belə, real inflyasiya effekti
yaranır.
Əgər neft birinci dalğadırsa, qaz ikinci dalğadır – daha incə,
amma bir çox hallarda daha təhlükəli. Beynəlxalq Enerji
Agentliyinin qiymətləndirməsinə görə, qlobal mayeləşdirilmiş təbii
qaz ticarətinin təxminən 19 faizi Hörmüzdən keçir. Qətərin LNG
ixracının demək olar ki, hamısı, BƏƏ ixracının isə böyük hissəsi
məhz bu marşrutla gedir. Bu artıq sadəcə xammalın qiyməti məsələsi
deyil. Bu, bütöv regionların, ilk növbədə Asiyanın enerji
təhlükəsizliyi məsələsidir. Qaz bazarları çoxlarının düşündüyündən
daha gərgindir. Onlar neft bazarı qədər universal deyil,
infrastrukturdan, texnoloji dövrlərdən, terminallardan, qazdaşıyan
donanmadan və uzunmüddətli müqavilələrdən daha çox asılıdır. Qlobal
LNG ticarətinin ciddi payının keçdiyi zonada dayanıqlığın hətta
məhdud pozulması belə zəncirvari reaksiya yarada bilər – yanacağın
bahalaşması, elektrik qiymətlərinin artması, sənaye istehsalının
maya dəyərinin yüksəlməsi, kommunal yükün ağırlaşması və sonda
sosial gərginliyin artması.
Neft bahalaşanda nəqliyyat bahalaşır. Qaz bahalaşanda isə müasir
sənaye həyatının özü bahalaşır. Zərbə metallurgiyaya, kimya
sənayesinə, gübrə istehsalına, şüşəyə, sementə, tikinti
materiallarına, elektroenergetikaya dəyir. İran ətrafında hər hansı
iri münaqişə dərhal qlobal inflyasiya burulğanına çevrilir, çünki
enerji iqtisadiyyatın qanıdır. Qan bahalaşanda bütün orqanizm
ağrımağa başlayır.
Ən ağır nəticələrdən biri gübrə və ərzaq sektorunda üzə çıxır.
Adətən ilk manşetlərə düşməyən, amma sonradan dünyanı ən ağrılı
vuran sahə də məhz budur. Qiymətləndirmələrə görə, dünya gübrə
ticarətinin təxminən 30 faizi bu və ya digər formada Hörmüz
yaxınlığındakı yüksək riskli marşrutlarla bağlıdır. Hərbi
eskalasiya fonunda karbamid və bir sıra digər azot gübrələrinin
qiyməti bazarın ayrı-ayrı seqmentlərində artıq 30-40 faiz artıb.
Dünya Bankı da əmtəə bazarlarına dair icmallarının birində qeyd
edirdi ki, 2025-ci ilin üçüncü rübündə gübrə qiymətləri indeksi
əvvəlki rüblə müqayisədə təxminən 14 faiz yüksəlib və bir il
əvvəlki səviyyədən 28 faiz yuxarı olub. Bu, quru statistika deyil.
Bu, gələcək ərzaq bahalaşmasının anonsudur.
Buradakı iqtisadi zəncir son dərəcə amansızdır. Qaz bahalaşırsa,
azot gübrəsi də bahalaşır. Gübrə bahalaşırsa, məhsulun maya dəyəri
yüksəlir. Məhsulun maya dəyəri yüksəlirsə, taxıl, yem, bitki
yağları, ət, süd və quş əti bahalaşır. Sonra isə sosial effekt
başlayır: kasıb ölkələrdə ərzaq sabitliyinin pozulması riski artır,
orta gəlirli ölkələrdə inflyasiya sürətlənir, inkişaf etmiş
iqtisadiyyatlarda real gəlirlərə və ailə büdcələrinə təzyiq
güclənir. Yəni İran ətrafında müharibə dar bir dəniz dəhlizində
başlaya, min kilometrlərlə uzaqda isə çörəyin, ətin və işığın
qiymət artımı kimi yekunlaşa bilər.
Afrika ölkələri və Asiyanın bir hissəsi üçün bu, xüsusilə
təhlükəlidir. Çünki həmin ölkələrdə ailə büdcəsində qidaya ayrılan
pay varlı dövlətlərlə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Bu isə o deməkdir
ki, baza qiymətlərində istənilən sıçrayış rahatlığa yox, birbaşa
yaşamağa zərbə vurur. İnkişaf etmiş ölkədə ərzağın bahalaşması
qıcıq və siyasi mübahisə yaradırsa, kasıb ölkədə bu, aclıq, küçə
etirazları, siyasi destabilləşmə və daxili böhranın yeni
mərhələsinə çevrilə bilər. Müharibə qeyri-sabitliyi məhz ərzaq
kanalları ilə ixrac edir.
İnvestisiyalara dəyən zərbə də az dağıdıcı deyil. Müasir kapital
qəhrəmanlığı yox, proqnozlaşdırıla bilən mühiti sevir. O, riskli
yurisdiksiyalarda işləyə bilər, amma yalnız risk aydın, hesablanmış
və çərçivələnmiş olduqda. Onilliklər boyu dünyaya özünü ultramüasir
məkan kimi satan bir region – meqalayihələr, göydələnlər, maliyyə
mərkəzləri, texnoloji təşəbbüslər, turizm klasterləri və qlobal hab
olmaq iddiası ilə çıxış edən bir məkan – birdən-birə böyük
müharibənin radiusuna düşəndə, təhlükəsizlik brendinin özü yenidən
qiymətləndirilir.
UNCTAD-ın məlumatına görə, 2024-cü ildə qlobal birbaşa xarici
investisiyalar 11 faiz azalaraq təxminən 1,5 trilyon dollara enib.
Bu isə onu göstərir ki, qlobal kapital onsuz da ehtiyatlı
davranmağa başlayıb. O artıq daha ləng hərəkət edir, daha seçici
qərar verir, daha çox komfort və daha güclü sığorta çətiri tələb
edir. Belə fonda əsas bazarlara yaxın ərazilərdə yeni sistemli
münaqişə pul uğrunda rəqabəti daha da sərtləşdirir. Əvvəllər Körfəz
ölkələrinə dayanıqlılıq, infrastruktur və yüksək artım tempi
nümayiş etdirmək kifayət edirdisə, indi onlar investorun geosiyasi
qorxusunun da kompensasiyasını verməli olacaqlar. Qorxu isə ucuz
mal deyil.
Bazarlar buna ritorik təhlükə kimi yox, aktivlərin
qiymətləndirilmə modelini dəyişə bilən faktor kimi reaksiya verdi.
Münaqişənin kəskinləşdiyi dövrlərdə regionun bir sıra ölkələrində
fond indeksləri ciddi təzyiq altında qaldı. Xüsusən daşınmaz əmlak
və development sektoru ilə bağlı bəzi kağızlar kapitallaşmanın
nəzərəçarpacaq hissəsini itirdi. BƏƏ-də daşınmaz əmlak üzrə
əməliyyatların həcminin də böhran dövrlərinin birində illik ifadədə
üçdə birdən çox azaldığı haqda məlumatlar yayıldı. Bu, mühüm
siqnaldır. Çünki daşınmaz əmlak, turizm, development, fond bazarı
və maliyyə xidmətləri təkcə pulla yox, həm də etimadla qidalanır.
Etimad sarsılıbsa, pul da daha yavaş, daha ehtiyatla və daha bahalı
hərəkət edir.
Məhz burada İran ətrafında müharibə gec qloballaşmanın əsas
miflərindən birini darmadağın edir: guya hər istənilən problemi
diversifikasiya ilə dolanmaq olar. Xeyr, hər problemi yox.
Coğrafiyanın da öz sərhədləri var. Beynəlxalq Enerji Agentliyi
Hörmüzdən yan keçməklə tədarük itkisini qismən kompensasiya edə
biləcək alternativ boru kəməri güclərini təxminən gündəlik 3,5-5,5
milyon barel səviyyəsində qiymətləndirirdi. Hətta ən yüksək rəqəm
də boğazdan hər gün keçən həcmdən xeyli aşağıdır. Deməli, dünya
şoku müəyyən qədər yumşalda bilər, amma onu ağrısız şəkildə
neytrallaşdıra bilməz. Müasir logistikanın guya coğrafiyaya tam
qalib gəldiyi barədə rahat illüziyanın sonu da elə budur.
Üstəlik, müharibə deqloballaşmanı təbliğat müstəvisində yox,
praktik mənada sürətləndirir. Şirkətlər artıq “harada daha ucuzdur”
sualından çox “harada daha etibarlıdır” sualını düşünür. Onlar
tədarük zəncirindən maksimum səmərəlilik sıxışdırmağı yox, növbəti
böhrandan necə salamat çıxmağı hesablayırlar. Bu da bir neçə iri
nəticəyə gətirir. Birincisi, ehtiyatların artırılması. İkincisi,
maliyyə yastığının böyüdülməsi. Üçüncüsü, istehsalın bir hissəsinin
son bazara daha yaxın ərazilərə köçürülməsi. Dördüncüsü, həddən
artıq optimallaşdırılmış logistika modellərindən imtina. Beşincisi,
beynəlxalq ticarətin bütün prosesinin bahalaşması. Dünya artıq
malın özünə yox, onun sabit tədarükünə pul ödəməyə başlayır.
Belə dünyada səmərəliliyin yerini etibarlılıq tutur. Etibarlılıq
isə məlum məsələdir, həmişə daha bahalıdır. Böyük müharibələrin
yeni gizli vergisi də elə budur. Bu vergini nə bir dövlət yığır, nə
də bir gömrük məntəqəsi rəsmiləşdirir. O, bütün qlobal sistem
boyunca səpələnir – fraxt, sığorta, ehtiyat toplama, risk primi,
kapitalın bahalaşması və investorun ehtiyatlı davranışı
vasitəsilə.
Bir başqa nəticə də var ki, ona çox vaxt yetərincə diqqət
verilmir: inflyasiyanın geosiyasi fenomen kimi geri qayıtması. Son
onilliklərdə inkişaf etmiş dünyanın elitaları qiymət artımını daha
çox pul siyasətinin, büdcə kəsirinin, tələbin və məhsuldarlığın
funksiyası kimi müzakirə etməyə öyrəşmişdi. Amma İran ətrafında baş
verən tipli müharibələr köhnə bir həqiqəti yenidən xatırladır:
bəzən inflyasiya pul çapından yox, boğazdan, boru kəmərindən,
terminaldan, tankerdən, dağıdılmış anbardan, hərbi təhdiddən gəlir.
Belə vəziyyətdə mərkəzi bank faiz dərəcəsi ilə nə qədər oynasa da,
o dərəcə ilə marşrutu sürətlə minalardan təmizləmək, sığorta
primini aşağı salmaq və ya investora strateji güvən hissini
qaytarmaq mümkün deyil.
Deməli, İran ətrafında müharibədən sonra dünya iqtisadiyyatı
təkcə daha bahalı olmur, eyni zamanda standart alətlərlə idarə
edilməsi də xeyli çətinləşir. Məsələnin ən kritik tərəfi də məhz
budur. İnflyasiya monetar xarakter daşıyanda ona faiz dərəcəsi,
likvidliyin azaldılması, tələbin soyudulması kimi üsullarla qarşı
çıxmaq mümkündür. Amma inflyasiya geosiyasi mahiyyət daşıyanda
həmin alətlər həm daha zəif işləyir, həm də daha ağır nəticə verir.
Belə vəziyyətdə uçot dərəcəsinin artırılması səbəbi müalicə etmir,
sadəcə nəticələrin bir hissəsini cilovlayır. Bu cilovlamanın bədəli
isə iqtisadi artımın ləngiməsi, kreditləşmənin pisləşməsi,
investisiya fəallığının enməsi və biznes üçün xərclərin artması
olur.
Sənaye xammalını da yaddan çıxarmaq olmaz. Yaxın Şərq təkcə neft
və qaz deyil. Bu bölgə eyni zamanda metalların və enerji tutumlu
istehsal məhsullarının qlobal ticarətində də ciddi paya malikdir.
Körfəz ölkələri alüminium bazarında nəzərəçarpacaq yer tutur,
alüminium isə enerji qiymətinə ən həssas metallardan biridir. Qaz
və elektrik bahalaşırsa, logistika xərc çəkirsə, dəniz boğazları
ətrafında gərginlik artırsa, bu, istər-istəməz alüminiumun maya
dəyərinə basqı göstərir. Sonra bu zərbə zəncirvari şəkildə
avtomobil sənayesinə, aviasiya istehsalına, tikintiyə, kabel
məhsullarına, qablaşdırma sektoruna, elektronikaya və infrastruktur
layihələrinə ötürülür. Beləcə, bir regional hərbi böhran dünya
sənayesinin ən müxtəlif sahələrinə sirayət etməyə başlayır.
Bütün bunlar bir başqa dönüşü də qaçılmaz edir: iqtisadiyyatda
dövlətin rolunun güclənməsini. Belə müharibələrdən sonra hökumətlər
artıq bazarın kənarında dayanan neytral müşahidəçi kimi davrana
bilmirlər. Onlar iqtisadi müdafiənin memarına çevrilməyə məcbur
qalırlar. Dövlətlər ehtiyatları artırmağa başlayır, kritik
tədarükləri sığortalayır, nəqliyyat dəhlizlərini dəstəkləyir,
həssas sahələri subsidiya ilə ayaqda saxlayır, bəzi malların
ixracına məhdudiyyət qoyur, daxili qiymət artımını cilovlayır,
tariflərə müdaxilə edir və bir çox hallarda sosial sabitlik naminə
bazar saflığını ikinci plana keçirir. İranla müharibədən sonrakı
dünya təkcə daha bahalı yox, həm də daha çox dövlət nəzarətinə
söykənən dünya olacaq.
Bu məqam ona görə ayrıca önəmlidir ki, biz elə bir dövrə giririk
ki, marşrutların, resursların və müqavilələrin artıq iki qiyməti
yaranır – kommersiya qiyməti və siyasi qiyməti. Neft terminalı
artıq sadəcə infrastruktur obyekti deyil, milli təhlükəsizlik
elementidir. Qaz müqaviləsi təkcə biznes razılaşması deyil,
strateji sığorta paketidir. Gübrə artıq yalnız aqrokimya məhsulu
deyil, ərzaq suverenliyi məsələsidir. Dəniz boğazı da sırf
logistika coğrafiyası yox, siyasi təsirin sinir nöqtəsidir.
Elə buna görə də “əvvəlki dünya iqtisadiyyatı artıq olmayacaq”
tezisi publisistik şişirtmə sayıla bilməz. Bu, struktur qırılmanın
təsbitidir. Əvvəlki iqtisadiyyat ona görə geri qayıtmayacaq ki,
dünya ticarəti çökəcək və ya istehsal dayanacaq. Bu baş verməyəcək.
Dünya yox olmayacaq, həyat donmayacaq. Amma sistem başqa qaydalarla
işləyəcək. Enerjinin qiyməti daha yüksək hesablanacaq. Risklər daha
sərt şəkildə qiymətə yazılacaq. Logistika daha ehtiyatlı və daha
xərcli olacaq. İnvestisiya axınları daha ləng hərəkət edəcək və
təhlükəsizlik üçün daha yüksək mükafat tələb edəcək. Dövlətlər
bazara daha fəal müdaxilə edəcək. İnflyasiyanı isə getdikcə daha
çox daxili qızışma yox, xarici turbulentlik doğuracaq.
Bütün deyilənləri bir neçə strateji nəticədə toplasaq, mənzərə
belə görünür.
Birincisi, İran ətrafında müharibə enerji bazarlarında daimi
risk primini möhkəmləndirir. Hətta döyüşlərin aktiv mərhələsi bitsə
belə, bazar qlobal ticarətin əsas marşrutlarından birinin real
təhdid altında qaldığını unutmayacaq.
İkincisi, bu müharibə neft, qaz, gübrə, ərzaq, metallar və
nəqliyyat xərcləri vasitəsilə dünya üzrə inflyasiya təzyiqini daha
da artırır.
Üçüncüsü, bölgədə investisiya mühitini pisləşdirir və Yaxın
Şərq, eləcə də ona bağlı logistika qovşaqları ilə əlaqəli layihələr
üçün kapitalın ümumi dəyərini yüksəldir.
Dördüncüsü, təchizat zəncirlərində maksimum ucuzluq modelindən
maksimum etibarlılıq modelinə keçidi sürətləndirir.
Beşincisi, dövləti iqtisadi idarəetmənin mərkəzinə qaytarır,
çünki cəmiyyəti xarici şoklardan qorumaq missiyası yenidən dövlətin
çiyninə düşür.
Və nəhayət, altıncısı, dünya iqtisadiyyatını daha az etibarlı,
daha az inanclı edir. Halbuki etimad qlobal bazarın görünməyən
sementidir. O sement olmayanda qlobal sistem bahalı, həyəcanlı və
dayanıqsız əlaqələr toplusuna çevrilir.
Belə müharibələrin tarixi amansızlığı da məhz bundadır.
Dağıdılmış obyektləri bərpa etmək olar. Yandırılmış anbarları
yenidən tikmək olar. Zədələnmiş gəmiləri əvəzləmək olar.
Terminalları təmir etmək olar. Amma proqnozlaşdırıla bilmə hissini
geri qaytarmaq qat-qat çətindir. Müasir iqtisadiyyat da məhz həmin
hissin üzərində dayanır – marşrutun açıq qalacağına, müqavilənin
icra olunacağına, sığortanın əlçatan olacağına, enerjinin nisbətən
sabit qalacağına və investisiya üfüqünün növbəti raketin uçuş
məsafəsindən daha uzun olacağına inamın üzərində.
İran ətrafında müharibədən sonra bu inam artıq əvvəlki kimi
olmayacaq. Deməli, dünya iqtisadiyyatı da əvvəlki dünya
iqtisadiyyatı olmayacaq.
