Bakı. Trend:
Ermənistan kritik bir seçki mövsümünə qədəm qoyur. Bu dəfə
parlament seçkiləri yalnız daxili demokratik proses olmaqla
kifayətlənmir, həm də Ermənistanın uzunmüddətli strateji
istiqamətini, yəni Rusiya ilə münasibətlərini, Avropa ilə artan
əməkdaşlığını və ABŞ-la strateji əlaqələrini sınağa çəkir.
Seçki kampaniyası siyasi gərginliyin yüksək olduğu, gələcək
baxışı barədə müxtəlif fikir ayrılıqlarının yaşandığı bir mühitdə
aparılır. Hakim koalisiya sabitliyi təmin edən davamlılıq mesajını
önə çıxarır, iqtisadi modernləşmə, rəqəmsal idarəetmə və zəif
regional şəraitdə xarici investisiyaların cəlb olunmasını
vurğulayır. Onların əsas arqumenti budur ki, tədricən islahatlar və
praqmatik diplomatiya kiçik bir dövlət üçün ən real yoldur.
Eyni zamanda, müxalifət partiyaları seçkilərin kursunu
dəyişdirmək üçün bir fürsət kimi qiymətləndirir. Onlar iqtisadi
çətinliklər, sosial bərabərsizlik və davam edən təhlükəsizlik
problemlərini əsas tənqid mövzusu kimi qabardırlar. Son dövrlərdə
müxalifətin xarici siyasət mövzulu ritorikası da artıb; onlar
Ermənistanın xarici əlaqələrini yenidən nəzərdən keçirməli olduğunu
və strateji asılılığı azaltmaq lazım olduğunu vurğulayırlar.
Bu daxili fonda Avropanın rolu getdikcə daha görünən və siyasi
baxımdan əhəmiyyətli olur. Avropa İttifaqı Ermənistanla idarəetmə
islahatları, texniki yardım və vətəndaş cəmiyyəti dəstəyi
proqramları vasitəsilə əməkdaşlığını genişləndirib. Brüssel birbaşa
siyasi təsir göstərməsə də, onun təsiri institusional islahatlarda,
tənzimləmə standartlarında və uzunmüddətli inkişaf prioritetlərində
hiss olunur. Bəzi ermənilər üçün Avropa ilə yaxınlaşmaq modernləşmə
və Avropa standartlarına inteqrasiya imkanıdır; digərləri isə bu
prosesin ölkənin ənənəvi geosiyasi balansını dəyişə biləcəyindən
narahatdır.
Rusiya isə Ermənistanın strateji mənzərəsində ən dərin kök
salmış aktordur. Təhlükəsizlik, enerji, ticarət və əmək miqrasiyası
sahələrində uzunmüddətli əlaqələr ölkənin xarici siyasət
imkanlarını müəyyən edir. Seçki kampaniyası gücləndikcə Moskva
siyasi prosesləri diqqətlə izləyir, xüsusilə Ermənistanın
müttəfiqliklərini diversifikasiya etməyə cəhd etdiyi hər hansı bir
siqnalı strateji maraqlarına təhdid kimi qiymətləndirir.
Analitiklər üçün Rusiya-Ermənistan əlaqələri təkcə siyasi seçim
deyil, struktur zərurət olaraq qalır.
ABŞ isə daha dolayı, lakin davamlı bir rol oynayır. Onların
iştirakı əsasən demokratik idarəetmə, institusional inkişaf və
vətəndaş cəmiyyəti dəstəyi ilə bağlıdır. Vaşinqton birbaşa
geosiyasi təzyiq göstərmək əvəzinə uzunmüddətli islahatlara, seçki
şəffaflığına və iqtisadi əməkdaşlığa fokuslanır. Bu da, ABŞ-ı
Ermənistanın siyasi mənzərəsində əhəmiyyətli, lakin daha az
müdaxiləyə açıq oyunçu edir.
Bu üç xarici vektor—Avropanın institusional təsiri, Rusiyanın
strateji dərinliyi və ABŞ-ın islahat yönümlü iştirakı—Ermənistanın
daxili siyasi müzakirələrinin çərçivəsini müəyyən edir. Lakin
ölkənin sonrakı istiqaməti əsasən daxili amillərdən asılıdır:
ictimai rəydən, iqtisadi reallıqlardan və sabitlik
axtarışından.
Seçki günü yaxınlaşdıqca Ermənistan təkcə Cənubi Qafqazda
parlament seçkiləri keçirən kiçik bir ölkə kimi deyil, həm də
rəqabət aparan qlobal güclər arasında yüksək səviyyəli tarazlıq
tapmağa çalışan bir dövlət kimi görünür. Nəticələr yalnız daxili
siyasi mənzərəyə təsir etməyəcək, həm də əsas beynəlxalq
oyunçularla olan münasibətlərin konturlarını illər boyu müəyyən
edəcək.
Post Scriptum
Parlament seçkilərinə sayılı günlər qaldığı bir vaxtda
Ermənistanda siyasi gərginlik azalmır. Daxili siyasi gündəmin əsas
mövzularından biri Baş nazir Nikol Pashinyan hökuməti ilə erməni
apostol kilsəsi rəhbərliyi arasında dərinləşən qarşıdurmadır.
Hakimiyyət kilsə nümayəndələrini siyasi proseslərə müdaxilə və
korrupsiya ittihamları ilə hədəfə alarkən, kilsə də öz növbəsində
hökumətin siyasətini sərt tənqid edir. Ermənistanda uzun illər
ərzində kilsə cəmiyyətin ən nüfuzlu institutlarından biri hesab
olunduğundan, bu qarşıdurma bir çoxları tərəfindən qeyri-adi və
hətta tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir.
Seçicilərlə görüşlərdə Paşinyan “Real Ermənistan” konsepsiyasını
müdafiə etməyə davam edir. Onun fikrincə, ölkə diqqətini öz
təhlükəsizliyinə, iqtisadi inkişafına və dövlətçiliyinin
möhkəmləndirilməsinə yönəltməlidir. Bu yanaşma “Böyük Ermənistan”
ideyasından və Qarabağın geri qaytarılması ilə bağlı əvvəlki siyasi
hədəflərdən uzaqlaşma kimi təqdim olunur. Lakin bu kurs cəmiyyətdə
birmənalı qarşılanmır. Tərəfdarları bunu yeni reallıqlara
uyğunlaşmaq üçün zəruri addım sayır, tənqidçiləri isə milli
ideallardan geri çəkilmə kimi dəyərləndirirlər.
Yerevan küçələrində və ictimai məkanlarda aparılan söhbətlər
göstərir ki, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri ölkənin gələcəyinə
fərqli baxır. Gənclər daha çox islahatlar, iqtisadi imkanlar,
investisiyalar və sabitlik barədə danışırlar. Yaşlı nəslin
nümayəndələri isə xarici siyasətdə baş verən dəyişikliklərin mümkün
nəticələrindən narahat olduqlarını gizlətmirlər. Ermənistanın
təhlükəsizliyi, milli kimliyi və gələcək inkişaf modeli ətrafında
müzakirələr getdikcə daha qızğın xarakter alır.
Siyasi analitiklərin fikrincə, hazırkı seçki kampaniyası yüksək
narahatlıq fonunda keçir. Son illərdə yaşanan münaqişələrin izləri
hələ də cəmiyyətin yaddaşında qalır. Yeni hərbi eskalasiya
ehtimalı, hakimiyyətlə müxalifət arasındakı sərt qarşıdurma və
iqtisadi qeyri-müəyyənlik seçicilərin əhval-ruhiyyəsinə təsir
göstərən əsas amillər sırasındadır. Buna görə də bir çox vətəndaş
seçim edərkən partiyaların proqramlarından daha çox, hansı siyasi
qüvvənin ölkədə sabitliyi qoruya biləcəyinə diqqət yetirir.
Paytaxtdan kənarda isə gündəm daha fərqlidir. Regionlarda
yaşayan insanlar üçün əsas məsələlər – iş yerlərinin yaradılması,
yolların vəziyyəti, səhiyyə xidmətlərindən faydalanması və
pensiyaların artırılmasıdır. Kənd və rayon sakinləri böyük
geosiyasi müzakirələrdən daha çox gündəlik həyatın problemləri ilə
maraqlanırlar.
“Bizə ilk növbədə iş lazımdır, normal yaşayış şəraiti lazımdır.
Siyasi mübahisələr vacibdir, amma insanların gündəlik problemlərini
həll etmir”, – bu cür fikirləri bölgələrdə sakinlərlə söhbətlər
zamanı tez-tez eşitmək mümkündür.
Buna baxmayaraq, Daşnakların ideoloji iris olan radikal
baxışları və zorakılıq mədəniyyəti formalaşmağa davam edir. Onların
konfliktlərə və revanşizmə yönəlmiş ritorikası cəmiyyətin
əsaslarını sarsıdır və ölkənin inkişafını ləngidir, dövlət
institutlarının möhkəmləndirilməsi və vətəndaşların
təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kimi praqmatik zərurətlərlə
ziddiyyət təşkil edir.
Bütün bunlar göstərir ki, qarşıdan gələn seçkilər təkcə siyasi
qüvvələrin mübarizəsi deyil. Bu seçkilər həm də Ermənistan
cəmiyyətinin hansı istiqamətdə inkişaf etmək istədiyini, hansı
dəyərləri prioritet hesab etdiyini və yeni regional reallıqlara
necə uyğunlaşacağını müəyyənləşdirəcək. Məhz buna görə də qarşıdakı
səsvermə ölkənin yaxın illərdəki siyasi və strateji kursunu
formalaşdıracaq mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.
